Maść, krem, żel, pasta – czym się różnią i co wybrać?

Formulacja ma znaczenie. Nośnik (maść, krem, żel, lotion, pasta) wpływa na wchłanianie substancji czynnej, komfort stosowania i skuteczność w danym typie zmian skórnych.

• Maść (podłoże tłuszczowe, bez wody): tworzy warstwę okluzyjną, silnie natłuszcza i zatrzymuje wilgoć. Sprawdza się na suche, zliszajcowaciałe zmiany, w zimie, na noc oraz na niewielkie obszary. Może być zbyt „ciężka” na owłosioną skórę i w fałdach.
• Krem (emulsja woda/olej): lżejszy, łatwiej się rozprowadza, zwykle lepszy na zmiany sączące i w ciągu dnia. Często wybierany na twarz, dłonie, fałdy skórne oraz owłosioną skórę.
• Żel (wodny/alkoholowy): szybko się wchłania, przyjemny w miejscach owłosionych. Może szczypać na podrażnionej skórze i przesuszać.
• Lotion/płyn: bardzo lekki, dobry na duże i owłosione obszary.
• Pasta (z dużą ilością proszków, np. tlenek cynku): ochronna, osuszająca (np. w pieluszkowym zapaleniu skóry, odparzeniach).

Praktyczna wskazówka: „mokre wysuszyć, suche natłuścić”. Zmiany sączące lub w fałdach wymagają zwykle lżejszych formulacji; suche, łuszczące – bardziej okluzyjnych.

Zasady ogólne prawidłowej aplikacji

1. Higiena przede wszystkim
   • Dokładnie umyj i osusz ręce przed i po aplikacji.
   • Oczyść i delikatnie osusz skórę. Usuń resztki kosmetyków i brud.
   • Unikaj wkładania palców do słoików – używaj czystej szpatułki lub wyciskaj z tuby.
2. Nałóż odpowiednią ilość
   • Stosuj zasadę FTU – to ułatwia precyzyjne dawkowanie.
   • Zwykle wystarcza cienka, równomierna warstwa (chyba że lekarz zaleci inaczej, np. pod opatrunek okluzyjny).
3. Delikatna technika
   • Rozprowadź preparat wzdłuż linii włosia; nie wcieraj agresywnie.
   • Omijaj oczy, usta i błony śluzowe, o ile produkt nie jest do nich przeznaczony.
4. Czas i częstotliwość
   • Stosuj zgodnie z zaleceniami: najczęściej 1–2 razy dziennie. Częstsze smarowanie nie przyspieszy leczenia, a może zwiększyć działania niepożądane.
   • Po nałożeniu odczekaj kilka–kilkanaście minut, zanim nałożysz odzież, opatrunek czy inny produkt.
5. Nie mieszaj „na dłoni”
   • Nie łącz na własną rękę leków z kosmetykami (np. sterydu z emolientem). Nakładaj warstwowo, z przerwą czasową.
6. Uważaj na okoliczności
   • Unikaj ogrzewania i okluzji (ciasne ubranie, folia) bez zalecenia – to zwiększa wchłanianie leku.
   • Nie nakładaj tuż po goleniu lub na podrażnioną skórę, jeśli produkt może szczypać lub drażnić (np. retinoid, kwasy).

Ile preparatu nałożyć? Zasada FTU (jednostka opuszki palca)

FTU (Fingertip Unit) – jednostka opuszki palca – to ilość kremu/maści wyciśnięta z tuby o standardowym otworze (ok. 5 mm), która pokrywa długość od opuszki do pierwszej fałdki palca wskazującego dorosłej osoby. 1 FTU to ok. 0,5 g preparatu i wystarcza na pokrycie powierzchni skóry o wielkości dwóch dorosłych dłoni (z palcami).

Orientacyjne dawki (dorośli)

• Twarz i szyja: 2,5 FTU
• Jedna ręka (dłoń + przedramię + ramię): 3 FTU
• Przednia część tułowia: 7 FTU
• Tylna część tułowia (wraz z pośladkami): 7 FTU
• Jedna stopa + podudzie + udo: 6 FTU
• Zewnętrzne narządy płciowe: 0,5–1 FTU

U dzieci dawki są mniejsze i zależą od wieku oraz powierzchni ciała. Przykładowo u 3–6-latka: cała twarz i szyja ok. 1 FTU; jedna kończyna górna ok. 1,5 FTU.

W praktyce: wyciśnij właściwą liczbę FTU na palec, nanieś punktowo na obszar, a następnie delikatnie rozprowadź w cienką warstwę.

Kolejność nakładania, gdy masz kilka preparatów

Kiedy w terapii łączysz leki miejscowe i emolienty, łatwo o zamieszanie. Oto praktyczny schemat:

1. Oczyść i osusz skórę. Jeśli korzystasz z emolientu pod prysznic, zmyj go letnią wodą i delikatnie osusz skórę (nie trzyj).
2. Na aktywnie zmienione chorobowo miejsca nałóż lek (np. steryd, inhibitor kalcyneuryny, lek przeciwgrzybiczy) na czystą i suchą skórę.
3. Odczekaj 10–20 minut, aby lek się wchłonął.
4. Nałóż emolient na całą okolicę (w tym na zmiany, o ile lekarz nie zalecił inaczej), delikatnie rozprowadzając. Alternatywnie możesz rozdzielić pory dnia: lek rano, emolient wieczorem – szczególnie w terapii trądziku i AZS.
5. Jeśli stosujesz preparaty o różnej konsystencji, nakładaj od najlżejszych do najcięższych: płyn/żel → krem → maść.

W przypadku terapii z kilkoma lekami (np. antybiotyk + retinoid): zachowaj minimalny odstęp 10–15 minut i stosuj zgodnie z zaleceniami lekarza (często jeden lek rano, drugi wieczorem).

Szczególne wskazówki dla wybranych grup leków

Kortykosteroidy miejscowe

• Dobór mocy: twarz, szyja, fałdy i okolice narządów płciowych – tylko słabe lub średnie moce i krótkie kuracje. Skóra dłoni, stóp i łokci może wymagać mocniejszych preparatów.
• Stosowanie: 1–2x dziennie, cienką warstwą, zgodnie z zasadą FTU. Kuracje zwykle 7–14 dni, a potem redukcja częstości (np. tzw. „terapia weekendowa” w AZS: 2x/tydz. w okresie podtrzymania).
• Unikaj okluzji bez zalecenia. Okluzja znacząco zwiększa wchłanianie i ryzyko zaniku skóry, rozstępów, teleangiektazji.
• Kontrola działań niepożądanych: ścieńczenie skóry, pieczenie, trądzik posteroidowy, okołoustne zapalenie skóry, rozstępy – jeśli się pojawią, skonsultuj się z lekarzem.
• Mit tachyfilaksji: spadek skuteczności częściej wynika z niedostatecznej dawki/czasu lub niewłaściwego podłoża niż z „uodpornienia się skóry”.

Inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus)

• Alternatywa dla sterydów w delikatnych okolicach (twarz, powieki, fałdy) i w terapii podtrzymującej AZS.
• Częste, przemijające objawy: pieczenie i zaczerwienienie przez pierwsze dni. Nakładaj na suchą skórę; unikaj alkoholu i ostrych przypraw bezpośrednio po aplikacji (mogą nasilać zaczerwienienie).
• Stosuj fotoprotekcję; unikaj solarium.

Leki przeciwtrądzikowe

• Retinoidy (tretinoina, adapalen): ilość „ziarna grochu” na całą twarz, 2–3x/tydz. na początek, stopniowo do codziennie. Nakładaj na suchą skórę 20–30 minut po myciu. Stosuj SPF 30–50 w dzień. Unikaj w ciąży i laktacji (tretinoina).
• Nadtlenek benzoilu: działa przeciwbakteryjnie i keratolitycznie, odbarwia tkaniny. Nie łącz jednocześnie (ta sama pora) z tretynoiną – stosuj naprzemiennie (np. BPO rano, retinoid wieczorem). Może być łączony z adapalenem w gotowych preparatach.
• Antybiotyki miejscowe (klindamycyna, erytromycyna): tylko w skojarzeniu z BPO, by ograniczyć oporność. Kuracje krótkie (zwykle do 12 tygodni).

Leki przeciwgrzybicze (azole, alliloaminy)

• Stosuj na oczyszczoną i osuszoną skórę, obejmując także 1–2 cm skóry zdrowej wokół zmian.
• Kontynuuj leczenie 1–2 tygodnie po ustąpieniu objawów, aby zapobiec nawrotom (zgodnie z ulotką/lekarzem).
• Unikaj mieszanek „steroid + przeciwgrzybiczy” bez wyraźnego wskazania lekarskiego – steryd może maskować infekcję i sprzyjać szerzeniu.

Antybiotyki miejscowe przy zakażeniach bakteryjnych

• Stosuj w ograniczonych, powierzchownych zakażeniach (np. liszajec) zgodnie z zaleceniami. Kuracje krótkie.
• Nie stosuj przewlekle „na wszelki wypadek” – ryzyko oporności.

Preparaty keratolityczne i zmiękczające

• Kwas salicylowy: ostrożnie u dzieci i na duże powierzchnie (ryzyko wchłaniania i działań ogólnych). Unikaj pod okluzją bez wskazania.
• Mocznik: 5–10% nawilża; 20–40% działa keratolitycznie (zmiękcza zrogowacenia). Pieczenie na podrażnionej skórze jest możliwe.

Środki miejscowo znieczulające (lidokaina, prylokaina)

• Stosuj wyłącznie na małe powierzchnie, bez okluzji i bez przekraczania dawek. U niemowląt ryzyko methemoglobinemii – tylko zgodnie z zaleceniem lekarza.

Preparaty rozgrzewające i przeciwbólowe (kapsaicyna, diklofenak)

• Myj ręce po aplikacji lub używaj rękawiczek. Unikaj kontaktu z oczami i błonami śluzowymi.
• Nie stosuj pod ciasne ubranie ani tuż przed wysiłkiem – ryzyko podrażnień.

Co zwiększa wchłanianie i ryzyko działań niepożądanych

• Okluzja (folia, szczelne opatrunki, pielucha) – nawet kilkukrotnie zwiększa wchłanianie.
• Cienka lub uszkodzona skóra (twarz, powieki, fałdy, po goleniu, otarcia).
• Duża powierzchnia aplikacji i długi czas leczenia.
• Wysoka temperatura i gorące kąpiele tuż przed/po aplikacji.
• Wiek (niemowlęta i seniorzy) oraz masa ciała (niższa masa = relatywnie wyższe narażenie).
• Interakcje: niektóre leki ogólne i choroby skóry zmieniają barierę naskórkową.

Najczęstsze błędy i jak ich unikać

• Za mało lub za dużo preparatu: korzystaj z FTU. Zbyt cienka warstwa może być nieskuteczna, zbyt gruba zwiększa podrażnienie i wchłanianie.
• Zła formulacja na złą zmianę: maść na sączące, wilgotne zmiany może pogorszyć stan; żel na przesuszoną – podrażni.
• Mieszanie leków z kosmetykami na dłoni lub nakładanie jeden na drugi bez odstępu – rozcieńczasz dawkę i zmieniasz pH, co obniża skuteczność.
• Brak konsekwencji: pomijanie dawek lub zbyt szybkie przerywanie po poprawie = nawrót. Zwykle warto kontynuować kilka dni po ustąpieniu objawów (zgodnie z ulotką/lekarzem).
• Stosowanie resztek starych leków „na pamięć”: zmiany skórne o podobnym wyglądzie mogą mieć inne przyczyny (np. grzybica vs. wyprysk) – nie samolecz się długotrwale.
• Brak fotoprotekcji przy retinoidach, nadtlenku benzoilu, inhibitorach kalcyneuryny – ryzyko podrażnień i przebarwień.
• Wspólne używanie preparatów przez domowników – zwiększa ryzyko zakażeń i złej higieny.

Dzieci, ciąża, seniorzy – na co uważać?

Dzieci

• Cieńsza skóra = większe wchłanianie. Preferuj słabsze moce sterydów, krótsze kuracje i dokładne dawkowanie FTU.
• Uwaga na pieluchy – działają jak okluzja. Jeśli stosujesz lek w tej okolicy, rób to wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza.
• Unikaj kwasu salicylowego na duże powierzchnie i pod okluzją.

Ciąża i karmienie piersią

• Unikaj retinoidów (tretinoina, tazaroten) – przeciwwskazane w ciąży. W razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem.
• Sterydu używaj w najmniejszej skutecznej dawce, na małe powierzchnie, przez krótki czas. Nie nakładaj na piersi bez jasnych zaleceń; zmyj przed karmieniem.

Seniorzy

• Cieńsza skóra, częstsza suchość, wielolekowość. Uważnie obserwuj działanie i ewentualne podrażnienia.
• Dbaj o emolienty i delikatną pielęgnację, ograniczaj drażniące środki myjące.

Higiena, przechowywanie i terminy ważności

• Przechowuj zgodnie z ulotką: zwykle w temperaturze pokojowej, z dala od źródeł ciepła i światła. Nie zamrażaj, jeśli nie zalecono.
• Termin ważności: sprawdź datę na opakowaniu oraz symbol PAO (słoiczek z liczbą miesięcy po otwarciu). Wyrzuć, jeśli zmienił się zapach, kolor, konsystencja.
• Higiena: używaj czystych rąk lub szpatułki, nie dotykaj końcówką tuby skóry zmienionej chorobowo. Dokładnie zamykaj opakowanie.
• Nie dziel się lekami. To niehigieniczne i może być niebezpieczne.

Kiedy zgłosić się do lekarza

• Brak poprawy po 7–14 dniach właściwego stosowania lub nawrót tuż po odstawieniu.
• Pojawienie się silnego podrażnienia, pieczenia, obrzęku, wysypki lub pęcherzy.
• Gorączka, sączenie, szybko szerzące się zmiany – możliwe zakażenie.
• Wątpliwości co do rozpoznania (np. grzybica vs. wyprysk) lub potrzeba modyfikacji leczenia.
• Konieczność terapii na obszary wrażliwe (powieki, okolice intymne) lub duże powierzchnie.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy maść działa „silniej” niż krem?

Maść nie zawiera wody i tworzy okluzję, co może zwiększać wchłanianie substancji czynnej i odczuwalną „siłę” działania na suche zmiany. Jednak to substancja czynna i jej stężenie decydują o mocy leku, a nie samo podłoże.

Czy mogę nałożyć lek i od razu krem nawilżający?

Najlepiej zachować 10–20 minut przerwy, aby nie rozcieńczyć leku i nie zmienić jego pH. Alternatywnie rozdziel pory dnia (lek rano, emolient wieczorem).

Czy można stosować steryd na twarz?

Tylko krótko, w małej ilości i po konsultacji z lekarzem – preferowane są tam słabsze sterydy lub inhibitory kalcyneuryny.

Czy mogę używać retinoidu latem?

Można, ale wymagany jest wysoki filtr UV (SPF 30–50), unikanie słońca w południe i powolne wprowadzanie, by ograniczyć podrażnienia. W ciąży retinoidów nie stosujemy.

Czy nakładać lek na wilgotną czy suchą skórę?

Większość leków miejscowych nakładaj na suchą skórę (po osuszeniu). Emolienty można aplikować na lekko wilgotną skórę, aby „zamknąć” wodę w naskórku.

Czy mogę zakryć lek opatrunkiem?

Tylko jeśli zaleci to lekarz. Okluzja zwiększa wchłanianie i może nasilać działania niepożądane, zwłaszcza przy sterydach i salicylanach.

Jak długo stosować antybiotyk miejscowy?

Krótko, zwykle 5–10 dni przy zakażeniach powierzchownych lub do 12 tygodni w trądziku (z BPO). Dłuższe kuracje zwiększają ryzyko oporności.

Czy po maści mogę nałożyć makijaż?

Tak, po pełnym wchłonięciu leku i/lub emolientu (zwykle 20–30 minut). Wybieraj niekomedogenne produkty, szczególnie przy trądziku.