Jeśli zastanawiasz się, jakie badania profilaktyczne powinien robić mężczyzna i w jakim wieku, zacznij od tych pięciu grup. Ich skuteczność potwierdzają rekomendacje towarzystw naukowych, a korzyści — dłuższe życie w zdrowiu — są mierzalne. Poniżej znajdziesz praktyczne wskazówki: dla kogo, jak często, jak się przygotować i co wziąć pod uwagę przy interpretacji wyników.

1) Badania sercowo‑metaboliczne: ciśnienie, lipidogram, glukoza/HbA1c

Choroby sercowo‑naczyniowe (nadciśnienie, miażdżyca, zawał, udar) to wciąż główna przyczyna zgonów mężczyzn. Dobra wiadomość: wiele kluczowych czynników ryzyka można wykryć prosto, tanio i wcześnie — zanim pojawią się objawy.

Dlaczego to ważne?

• Wysokie ciśnienie i podwyższony LDL („zły” cholesterol) latami nie dają objawów, ale uszkadzają naczynia i serce.
• Podwyższona glukoza (stan przedcukrzycowy/cukrzyca) zwiększa ryzyko zawału, udaru, chorób nerek i oczu.
• Wczesna interwencja (styl życia, ewentualnie leki) znacząco obniża ryzyko powikłań.

Dla kogo i jak często?

• Ciśnienie tętnicze: co najmniej raz w roku u dorosłych; częściej, jeśli wynik ≥130/80 mmHg, występują objawy lub czynniki ryzyka.
• Lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy): badanie wyjściowe w wieku 20–30 lat; następnie co 5 lat, a częściej przy nadwadze, nadciśnieniu, paleniu, rodzinnej hipercholesterolemii lub gdy lekarz prowadzi leczenie.
• Glukoza na czczo i/lub HbA1c:
  • co 3 lata od 45. roku życia;
  • wcześniej i częściej, jeśli masz nadwagę/otyłość, nadciśnienie, dyslipidemię, bezdech senny, mało ruchu lub cukrzycę w rodzinie.

Jak wygląda badanie i jak się przygotować?

• Ciśnienie: usiądź spokojnie na 5 minut, stopy na podłodze, plecy oparte, mankiet na poziomie serca. Nie pal i nie pij kawy 30 minut przed.
• Lipidogram i glukoza: najlepiej na czczo (8–12 h bez jedzenia); pij wodę. Wiele laboratoriów dopuszcza lipidogram bez czczenia, ale dla dokładnego LDL i TG warto być na czczo.
• HbA1c: nie wymaga czczenia; odzwierciedla średni poziom glukozy z ostatnich 2–3 miesięcy.

Na co zwrócić uwagę w wynikach?

• Ciśnienie: wartości docelowe zależą od wieku i współchorobowości; często dąży się do poniżej 130/80 mmHg, ale decyzję ustala się indywidualnie.
• LDL: im wyższe ryzyko sercowo‑naczyniowe, tym niższy cel LDL. Przy wysokim ryzyku często <70 mg/dl (1,8 mmol/l), a przy bardzo wysokim <55 mg/dl (1,4 mmol/l).
• Glukoza/HbA1c: granice rozpoznań różnią się między towarzystwami; interpretuj z lekarzem — uwzględnia się również objawy i inne badania.

2) Rak jelita grubego: test FIT lub kolonoskopia

Rak jelita grubego rozwija się zwykle z polipów, które można usunąć podczas kolonoskopii, zanim staną się złośliwe. Dlatego badania przesiewowe realnie ratują życie.

Opcje badań

• Test FIT (immunochemiczny na krew utajoną w kale): prosty test w domu; wykrywany pozytywny wynik jest wskazaniem do kolonoskopii. Zwykle co 1–2 lata.
• Kolonoskopia: obejrzenie całego jelita grubego kamerą, z możliwością usunięcia polipów. Zwykle co 10 lat przy prawidłowym wyniku i braku czynników ryzyka.

Dla kogo i kiedy?

• Bez obciążeń: zwykle rozpoczyna się między 50. a 55. rokiem życia (w niektórych krajach od 45 lat). W Polsce działa program bezpłatnych kolonoskopii dla wybranych grup wiekowych — sprawdź aktualne kryteria.
• Z obciążeniem rodzinnym (krewny I stopnia z rakiem jelita grubego lub licznymi polipami): wcześniej — często od 40. roku życia lub 10 lat przed wiekiem zachorowania krewnego (w zależności od zaleceń).

Jak się przygotować i czego się spodziewać?

• FIT: unikaj badań w trakcie miesiączki (u kobiet), hemoroidalnego krwawienia lub aktywnego stanu zapalnego odbytu; postępuj zgodnie z instrukcją zestawu.
• Kolonoskopia: kilka dni lekkostrawnej diety, dzień wcześniej środek przeczyszczający według schematu, w dniu badania zwykle brak posiłków; badanie może być w sedacji. Po sedacji nie prowadź auta w tym dniu.

Korzyści i możliwe ryzyka

• Korzyści: wykrycie i usunięcie polipów, spadek zachorowalności i umieralności.
• Ryzyka: rzadkie powikłania kolonoskopii (krwawienie, perforacja). Ryzyko jest małe i zwykle mniejsze niż korzyści z badania.

3) Prostata: PSA i rozsądna decyzja o badaniu

Rak prostaty jest jednym z najczęstszych nowotworów u mężczyzn. Badanie PSA (antygen swoisty dla prostaty) może pomóc wykryć raka wcześnie, ale bywa źródłem fałszywych alarmów i nadrozpoznawalności. Dlatego kluczem jest świadoma, wspólna decyzja z lekarzem.

Dla kogo i jak często?

• Typowo rozważa się PSA u mężczyzn w wieku 50–69 lat po rozmowie o korzyściach i ryzykach.
• W grupach wyższego ryzyka (rak prostaty u krewnego I stopnia, mutacja BRCA2, szybki wzrost PSA w przeszłości) — wcześniej, np. od 45. roku życia.
• Powyżej 70. roku życia badania przesiewowe PSA zwykle nie są zalecane rutynowo — decyzja zależy od stanu zdrowia i przewidywanej długości życia.

Jak się przygotować i jak interpretować?

• Unikaj wytrysku, intensywnej jazdy na rowerze i badania per rectum 24–48 h przed pobraniem krwi na PSA.
• Nie wykonuj PSA w trakcie infekcji dróg moczowych lub ostrego zapalenia prostaty — poczekaj 4–6 tygodni po wyleczeniu.
• Wyniki PSA interpretuj kontekstowo: wiek, objawy (np. trudności w oddawaniu moczu), wielkość prostaty, dynamika wzrostu PSA, udział frakcji wolnej (fPSA), ewentualny rezonans prostaty (mpMRI).

Co dalej przy nieprawidłowościach?

Podwyższone PSA nie oznacza automatycznie raka. Kolejne kroki to zwykle powtórzenie badania, dodatkowe markery, rezonans, a dopiero potem — jeśli są wskazania — biopsja celowana. Coraz częściej stosuje się strategie aktywnego nadzoru przy niskim stopniu złośliwości.

4) Rak płuca: niskodawkowa tomografia komputerowa (LDCT) u osób z grupy ryzyka

Rak płuca przez lata może nie dawać objawów. Niskodawkowa tomografia komputerowa (LDCT) u osób o wysokim ryzyku (głównie palacze) zmniejsza umieralność dzięki wykrywaniu zmian we wczesnym stadium.

Kto kwalifikuje się do przesiewu?

• Najczęściej: mężczyźni 50–80 lat z ≥20 paczkolat palenia (np. 1 paczka dziennie przez 20 lat) i aktualnie palący lub tacy, którzy rzucili w ciągu ostatnich 15 lat.
• W Polsce mogą obowiązywać nieco inne kryteria wiekowe (np. 55–74 lata) w programach populacyjnych — sprawdź aktualne zasady w swoim regionie.

Jak często i jak wygląda badanie?

• Badanie wykonuje się zwykle co roku, dopóki utrzymują się kryteria ryzyka.
• LDCT trwa kilka minut, jest bezbolesne i wykorzystuje niską dawkę promieniowania.

Korzyści i ograniczenia

• Korzyści: obniżenie umieralności z powodu raka płuca w grupach wysokiego ryzyka.
• Ograniczenia: możliwe wyniki fałszywie dodatnie wymagające kontroli obrazowej lub bronchoskopii; niewielkie narażenie na promieniowanie.

5) USG aorty brzusznej: wykrywanie tętniaka (AAA)

Tętniak aorty brzusznej (AAA) to miejscowe poszerzenie największej tętnicy w jamie brzusznej. Częściej dotyczy mężczyzn, zwłaszcza palących. Ryzyko poważnego powikłania (pęknięcia) rośnie wraz ze średnicą tętniaka — dlatego jednorazowe przesiewowe USG ma duży sens.

Dla kogo i kiedy?

• Mężczyźni 65–75 lat, którzy kiedykolwiek palili: zalecane jednorazowe USG aorty brzusznej.
• U mężczyzn w tym wieku, którzy nigdy nie palili, decyzję podejmuje się indywidualnie (inne czynniki: choroby układu krążenia, wywiad rodzinny AAA).

Jak wygląda badanie i przygotowanie?

• Nieinwazyjne USG przez powłoki brzuszne; trwa kilkanaście minut, bezboleśnie.
• Dla lepszej wizualizacji często zaleca się 6–8 godzin bez jedzenia (mniej gazów jelitowych).

Co jeśli wykryto tętniaka?

• Małe tętniaki monitoruje się co kilka miesięcy lub lat (zależnie od średnicy); równolegle intensywnie leczy się czynniki ryzyka (ciśnienie, palenie, lipidy).
• Większe tętniaki rozważa się do leczenia zabiegowego (EVAR lub klasyczne), zanim osiągną rozmiar wysokiego ryzyka pęknięcia. O tym decyduje chirurg naczyniowy.

Dodatkowo warto rozważyć

• Samobadanie jąder (szczególnie 15–40 lat): raz w miesiącu pod prysznicem; przy wyczuwalnym guzku, ciężarze lub bólu — pilna konsultacja. Rutynowe badania przesiewowe USG jąder u bezobjawowych mężczyzn bez czynników ryzyka nie są standardem.
• Skóra i znamiona: samokontrola (zasada ABCDE) i okresowa dermatoskopia przy licznych znamionach, jasnej karnacji lub oparzeniach słonecznych w przeszłości.
• Zdrowie psychiczne i sen: krótki przesiew w kierunku depresji/zespołu lękowego, ocena bezdechu sennego u chrapiących z sennością dzienną.
• Szczepienia: aktualizacja (grypa, COVID‑19, tężec/błonica/krztusiec, pneumokoki po 65. r.ż. lub wcześniej przy chorobach przewlekłych, WZW B przy ryzyku ekspozycji).

Jak zaplanować profilaktykę na cały rok?

1. Umów „przegląd zdrowia” u lekarza rodzinnego raz w roku. Przygotuj listę pytań i wyników z ostatnich badań.
2. Ustal indywidualny harmonogram badań (częstość zależna od ryzyka).
3. Wprowadź nawyki o największym wpływie:
   • aktywność fizyczna min. 150 min/tydzień umiarkowanej intensywności + 2 treningi siłowe;
   • dieta z przewagą warzyw, błonnika, zdrowych tłuszczów, ograniczeniem ultraprzetworów i alkoholu;
   • bez papierosów i e‑papierosów; dobry sen (7–9 h) i zarządzanie stresem.
4. Monitoruj postępy: waga, obwód talii, ciśnienie w domu (zapisuj wyniki), aplikacja zdrowotna lub prosty notes.