Co to jest dna moczanowa i skąd biorą się objawy?

Dna moczanowa to rodzaj zapalnej choroby stawów wywołanej przez kryształy moczanu sodu, które powstają, gdy stężenie kwasu moczowego we krwi jest przewlekle podwyższone (hiperurykemia). Kwas moczowy to produkt rozkładu puryn — związków obecnych w naszym organizmie i pożywieniu (np. czerwone mięso, podroby, niektóre ryby, piwo).

Kiedy stężenie kwasu moczowego jest zbyt wysokie lub nerki nie wydalają go skutecznie, powstają igiełkowate kryształy. Odkładają się one głównie w stawach i tkankach okołostawowych, wywołując nagły, silny stan zapalny. Właśnie ten ostry stan zapalny odpowiada za typowe objawy: gwałtowny ból, obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie stawu.

Kto jest najbardziej zagrożony (czynniki ryzyka)

• Płeć i wiek: częściej mężczyźni 30–60 lat; u kobiet zwykle po menopauzie.
• Wywiad rodzinny i genetyka: skłonność do hiperurykemii może być dziedziczna.
• Styl życia i dieta: nadwaga/otyłość, dieta bogata w puryny (czerwone mięso, podroby, sardynki, anchois), piwo i napoje słodzone fruktozą.
• Choroby współistniejące: nadciśnienie, przewlekła choroba nerek, cukrzyca typu 2, zespół metaboliczny, łuszczyca.
• Leki: diuretyki tiazydowe i pętlowe, małe dawki kwasu acetylosalicylowego, niektóre leki immunosupresyjne.
• Czynniki wyzwalające napady: odwodnienie, obfity posiłek, alkohol (zwłaszcza piwo i mocne alkohole), uraz lub zabieg operacyjny, nagłe zmiany stężenia kwasu moczowego (np. rozpoczęcie leczenia obniżającego kwas moczowy bez profilaktyki).

Najczęstsze objawy ostrego ataku dny

Ostry atak dny moczanowej zazwyczaj zaczyna się nagłym, bardzo silnym bólem jednego stawu, często w nocy lub nad ranem. Ból szybko narasta, osiągając maksimum w ciągu 12–24 godzin. Typowe symptomy obejmują:

• Silny ból stawu, często opisywany jako pulsujący, rozdzierający; dotknięcie prześcieradła może być nie do zniesienia.
• Obrzęk i zaczerwienienie skóry nad stawem; skóra bywa napięta i lśniąca.
• Ocieplenie chorego miejsca i duża tkliwość przy ucisku lub ruchu.
• Możliwe niewysoka gorączka, złe samopoczucie, uczucie rozbicia.
• Po kilku dniach skóra może się łuszczyć w miejscu stanu zapalnego.

U wielu osób pierwszym objawem jest podagra — zapalenie pierwszego stawu śródstopno‑paliczkowego (u nasady dużego palca stopy). Jednak dna może zaatakować także inne stawy.

Jak wygląda atak dny krok po kroku

1. Początek: nagły ból jednego stawu, zwykle w nocy; staw staje się gorący, czerwony, obrzęknięty.
2. Szczyt nasilenia: w ciągu 12–24 godzin ból osiąga maksimum; ruch jest bardzo ograniczony.
3. Ustępowanie: bez leczenia atak trwa zwykle 3–10 dni; ból stopniowo maleje, obrzęk ustępuje.
4. Okres bezobjawowy: po napadzie następuje przerwa (dni–miesiące); bez leczenia napady bywają coraz częstsze i dłuższe, mogą obejmować kolejne stawy.

Objawy przewlekłej dny (między napadami i po latach choroby)

Jeśli hiperurykemia utrzymuje się latami, a choroba nie jest skutecznie leczona, mogą pojawić się objawy przewlekłe:

• Guzki dnawe (tophi): twarde, niekiedy białawe guzki pod skórą — najczęściej na małżowinach usznych, nad stawami rąk i stóp, w obrębie ścięgna Achillesa lub w kaletce łokciowej. Mogą pękać i wydzielać kredowobiałą masę (moczany).
• Przewlekłe zapalenie i uszkodzenie stawów: stały ból, ograniczenie ruchomości, deformacje.
• Kamica nerkowa i nawracające kolki nerkowe; z czasem ryzyko przewlekłej choroby nerek.

Które stawy bolą najczęściej

• Duży palec stopy (podagra) — najczęstsza pierwsza lokalizacja.
• Śródstopie i staw skokowy — często po urazie lub większym wysiłku.
• Kolano — może dawać znaczny obrzęk.
• Nadgarstek i stawy rąk — zwłaszcza w przewlekłej dnie lub u osób starszych.
• Łokieć (kaletka łokciowa) — bolesna, obrzęknięta kaletka bywa pierwszym objawem.

Wczesna dna zwykle atakuje jeden staw (postać monoartykularna). W miarę progresji może obejmować kilka stawów jednocześnie (postać oligo- lub poliartykularna), często asymetrycznie.

Z czym nie pomylić dny: stany o podobnych objawach

Wiele chorób może naśladować objawy dny moczanowej. Najważniejsze różnicowania to:

• Septyczne zapalenie stawu (infekcyjne): wysoka gorączka, silny ból i obrzęk; wymaga pilnego leczenia antybiotykami i często drenażu. Każdy pierwszy epizod ostrego zapalenia stawu z gorączką traktuje się ostrożnie — potrzebna jest szybka ocena lekarska.
• Chondrokalcynoza (dna rzekoma, CPPD): podobny, ostry ból i obrzęk, częściej w kolanie i nadgarstku; w płynie stawowym kryształy pirofosforanu wapnia.
• Reumatoidalne zapalenie stawów: przewlekły ból wielu małych stawów dłoni, poranna sztywność > 30–60 min, przebieg symetryczny.
• Zapalenie kaletki lub ścięgna: ból bardziej powierzchowny, związany z ruchem konkretnej struktury; bez wyraźnego „gorącego” stawu.
• Uraz lub krwiak: ból po przeciążeniu/uderzeniu, zasinienie.
• Zakrzepica żył głębokich (DVT): jednostronny obrzęk i ból łydki — inny mechanizm, ale może mylić się z obrzękiem przy dnie w obrębie stawu skokowego.

Kiedy zgłosić się do lekarza (w tym pilnie)

• Pierwszy w życiu epizod ostrego, bolesnego i obrzękniętego stawu.
• Objawy towarzyszące: gorączka ≥ 38,5°C, dreszcze, ogólne złe samopoczucie — wykluczyć zakażenie stawu.
• Ból nie do opanowania domowymi sposobami lub utrzymujący się > 2–3 dni bez poprawy.
• Nawracające napady, pojawienie się guzków dnawych, objawy kamicy nerkowej (silny ból boku, krwiomocz).
• Znane choroby nerek, ciąża, wiele leków lub chorób współistniejących — wymagają spersonalizowanej oceny.

Jak potwierdza się rozpoznanie: badania i kryteria

Rozpoznanie dny opiera się na obrazie klinicznym oraz badaniach dodatkowych. Najważniejsze elementy diagnostyki:

• Badanie płynu stawowego (artrocenteza): wykrycie igiełkowatych kryształów moczanu sodu o ujemnej dwójłomności w mikroskopii w świetle spolaryzowanym to złoty standard rozpoznania.
• Badania krwi: stężenie kwasu moczowego (może być prawidłowe podczas ostrego ataku), morfologia, CRP/OB, parametry nerkowe (kreatynina, eGFR).
• USG stawów: typowy jest tzw. double contour sign (podwójny kontur) wskazujący na złogi moczanów na powierzchni chrząstki.
• DECT (tomografia dwuwidmowa): w wybranych przypadkach uwidacznia złogi moczanów.
• Kryteria ACR/EULAR: uwzględniają lokalizację, przebieg, wyniki badań; pomagają w klasyfikacji w praktyce klinicznej.

Warto też ocenić ryzyko sercowo‑naczyniowe i czynniki stylu życia, bo dna często współistnieje z innymi schorzeniami metabolicznymi.

Co robić przy podejrzeniu ataku (pierwsza pomoc i czego unikać)

• Odpoczynek i uniesienie chorej kończyny; unikaj obciążania bolesnego stawu.
• Zimne okłady na staw (10–15 minut, kilka razy dziennie) mogą zmniejszyć ból i obrzęk.
• Nawodnienie: pij wodę, unikaj alkoholu (szczególnie piwa) i słodzonych napojów.
• Leki przeciwzapalne: niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ibuprofen, naproksen) lub kolchicyna — wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza i przeciwwskazaniami. Osoby z chorobą wrzodową, niewydolnością nerek, chorobami serca lub w ciąży nie powinny samodzielnie przyjmować NLPZ.
• Nie zaczynaj samodzielnie nowych leków obniżających kwas moczowy w trakcie ostrego ataku bez konsultacji. Jeśli już je przyjmujesz przewlekle (np. allopurynol), nie przerywaj terapii bez porady lekarskiej.

Wczesne rozpoznanie i profilaktyka nawrotów

Im szybciej rozpoznasz objawy dny moczanowej i wdrożysz leczenie przyczynowe (obniżające kwas moczowy), tym mniejsze ryzyko nawrotów i uszkodzeń stawów. Oprócz farmakoterapii istotne są:

• Modyfikacje diety: ogranicz czerwone mięso, podroby, niektóre ryby (sardynki, anchois), alkohol (zwłaszcza piwo), napoje słodzone fruktozą; preferuj warzywa, nabiał o niskiej zawartości tłuszczu, pełnoziarniste produkty, wiśnie/ekstrakty z wiśni (potencjalnie wspierająco), dużo wody.
• Redukcja masy ciała i regularna aktywność fizyczna (poza ostrym atakiem).
• Kontrola chorób współistniejących i przegląd leków, które mogą podnosić kwas moczowy (z lekarzem).
• Monitorowanie poziomu kwasu moczowego (zwykle cel < 6 mg/dl, a przy guzkach dnawych często < 5 mg/dl — zgodnie z zaleceniami specjalisty).

Najczęstsze mity i błędy w rozpoznawaniu dny

• „Dna to zawsze ból dużego palca” — nie zawsze. Choć podagra jest typowa, atak może dotyczyć także kostki, kolana, nadgarstka czy łokcia.
• „Jeśli kwas moczowy jest prawidłowy, to nie dna” — fałsz. W ostrym ataku stężenie kwasu moczowego może być prawidłowe.
• „Dna przechodzi sama, więc nie trzeba leczyć” — bez leczenia ataki wracają, a z czasem dochodzi do uszkodzenia stawów i nerek.
• „Dieta wystarczy zawsze” — zmiana diety i stylu życia pomaga, ale wielu chorych wymaga leczenia obniżającego kwas moczowy.
• „To tylko nadwyrężenie/uraz” — jeśli ból jest nagły, silny, z „gorącym” stawem, rozważ dnę i skonsultuj się z lekarzem.

FAQ: najczęstsze pytania o objawy dny moczanowej

Źródła i materiały do dalszej lektury

Podsumowanie: jak rozpoznać objawy dny moczanowej

Kluczowe cechy dny to nagły, bardzo silny ból jednego stawu, obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie oraz często nocny początek. Choć podagra jest typowa, nie każdy atak dotyczy dużego palca. Pamiętaj, że prawidłowy wynik kwasu moczowego nie wyklucza dny. Najpewniejsze rozpoznanie daje badanie płynu stawowego z wykazaniem kryształów moczanu sodu, a USG często potwierdza zmiany charakterystyczne dla choroby. Jeśli rozpoznajesz u siebie te symptomy — szczególnie pierwszy raz lub z gorączką — skonsultuj się z lekarzem. Wczesne rozpoznanie i leczenie chroni stawy i nerki oraz zapobiega nawrotom.