W skrócie

• Cytologię lub test HPV warto zacząć około 25. roku życia (niektóre wytyczne mówią 21 lat) i kontynuować regularnie do 64–65 r.ż. Częstotliwość: cytologia co 3 lata, test HPV co 5 lat, a co-test co 5 lat – o ile wyniki są prawidłowe.
• Mammografia dla kobiet bez zwiększonego ryzyka najczęściej co 2 lata, zwykle w wieku 50–69 lat (w części krajów program obejmuje 45–74 lata). Dla 40–49 r.ż. – decyzja indywidualna po rozmowie z lekarzem, podobnie 70+ w zależności od stanu zdrowia i oczekiwanej długości życia.
• Jeśli masz objawy (np. krwawienia między miesiączkami, guz w piersi), nie czekaj na termin przesiewu – zgłoś się do lekarza jak najszybciej.

Dlaczego te badania są tak ważne?

Badania przesiewowe wykrywają zmiany na etapie, gdy są najłatwiejsze do leczenia i często jeszcze nie dają objawów. W przypadku szyjki macicy kluczowa jest identyfikacja zakażenia onkogennymi typami wirusa HPV i zmian przednowotworowych (dzięki czemu można zapobiec rozwojowi raka). W piersiach mammografia wychwytuje mikrozwapnienia i bardzo małe ogniska, niewyczuwalne palpacyjnie.

Regularna profilaktyka:

• zmniejsza ryzyko zgonu z powodu raka piersi i szyjki macicy,
• pozwala na mniej inwazyjne leczenie,
• jest z reguły szybka, relatywnie tania i szeroko dostępna.

Cytologia – kiedy zacząć, jak często i jak się przygotować

Na czym polega cytologia i alternatywy (HPV, co-test)

Cytologia szyjki macicy to badanie mikroskopowe komórek pobranych z tarczy i kanału szyjki macicy podczas krótkiego badania ginekologicznego. Alternatywą jest test na obecność DNA wysokoonkogennych typów HPV (tzw. hrHPV). Coraz częściej stosuje się też tzw. co-test: jednoczasowo cytologię i test HPV, co zwiększa czułość przesiewu.

• Cytologia: dobra do wykrywania zmian przednowotworowych; zwykle co 3 lata przy wynikach prawidłowych.
• Test HPV: bardzo czuły; zazwyczaj co 5 lat przy wyniku ujemnym.
• Co-test: bardzo skuteczny, zwykle co 5 lat przy wynikach prawidłowych.

Kiedy zacząć i kiedy kończyć badania przesiewowe?

• Start: zwykle 25. rok życia (niektóre wytyczne – 21 lat), niezależnie od wieku rozpoczęcia współżycia.
• Koniec: około 64–65 r.ż., jeśli w ostatnich 10 latach były co najmniej 2–3 kolejne prawidłowe wyniki (w zależności od metody). W razie wątpliwości – skonsultuj zakończenie przesiewu z lekarzem.

Jak często robić cytologię lub test HPV?

Przy prawidłowych wynikach:

• Cytologia konwencjonalna lub na podłożu płynnym (LBC): co 3 lata.
• Test hrHPV: co 5 lat.
• Co-test (cytologia + hrHPV): co 5 lat.

Kiedy badać się częściej lub rozpocząć wcześniej?

Rozważ częstsze badania i/lub wcześniejszy start, jeśli:

• jesteś nosicielką HIV lub masz inny znaczny niedobór odporności,
• przyjmujesz przewlekle leki immunosupresyjne (np. po przeszczepie),
• byłaś narażona na dietylstilbestrol (DES) in utero,
• miałaś wcześniej nieprawidłową cytologię (ASC-H, HSIL) lub dodatni hrHPV,
• przebyłaś leczenie zmian szyjki macicy (np. LEEP/konizacja) – przez pierwsze lata po zabiegu kontrole są częstsze.

Jak przygotować się do cytologii?

• Najlepiej wykonać badanie poza miesiączką – idealnie 4–5 dni po jej zakończeniu.
• Przez 24–48 godzin przed badaniem unikaj współżycia, irygacji i stosowania globulek/kremów dopochwowych.
• W razie objawów infekcji (obfite upławy, świąd, pieczenie) skonsultuj się – czasem warto najpierw wyleczyć infekcję.

Co oznaczają wyniki?

Raport bywa opisany według systemu Bethesda (NILM – prawidłowy wynik; ASC-US/ASC-H; LSIL; HSIL; AGC). Nieprawidłowości nie zawsze oznaczają raka – często wymagają powtórki badania, testu HPV i/lub kolposkopii. Szczegółowy plan postępowania zależy od wieku, historii wyników i typu nieprawidłowości – decyzję podejmuje lekarz.

Po szczepieniu przeciw HPV

Nawet jeśli jesteś zaszczepiona przeciw HPV, nadal wykonuj badania przesiewowe zgodnie z harmonogramem. Szczepionka znacznie obniża ryzyko, ale nie eliminuje go całkowicie (nie wszystkie typy wirusa są objęte ochroną).

Po histerektomii

• Po całkowitym usunięciu macicy z szyjką z powodu zmian nienowotworowych i bez historii HSIL/CIN2+: zwykle nie trzeba kontynuować badań.
• Jeśli operacja dotyczyła zmian przednowotworowych/nowotworowych lub szyjka została zachowana – lekarz ustali indywidualny plan kontroli.

Mammografia – kiedy, jak często i jakie są alternatywy

Na czym polega mammografia?

Mammografia to niskodawkowe zdjęcie rentgenowskie piersi, które pozwala wykrywać małe ogniska nowotworowe i mikrozwapnienia zanim staną się wyczuwalne. Badanie trwa zwykle kilka minut. Ucisk piersi bywa nieprzyjemny, ale poprawia jakość obrazu i zmniejsza dawkę promieniowania.

Kiedy zacząć i jak często wykonywać mammografię?

• Kobiety o przeciętnym ryzyku:
  • Najczęściej co 2 lata w wieku 50–69 lat (w części krajów program przesiewowy rozszerzono do 45–74 lat).
  • W wieku 40–49 lat decyzję o rozpoczęciu podejmuje się indywidualnie, po rozmowie o korzyściach i ograniczeniach.
  • Powyżej 70. roku życia – kontynuacja zależy od stanu zdrowia i przewidywanej długości życia (czyli czy korzyści z wykrycia wcześnie przeważają nad ryzykiem nadrozpoznawalności).
• Kobiety z grup podwyższonego ryzyka (np. mutacje BRCA1/2, silna historia rodzinna, przebyte napromienianie klatki piersiowej w młodości): zwykle wdraża się wcześniejsze i częstsze badania, często z corocznym rezonansem (MRI) piersi i/lub wcześniejszą mammografią – plan ustala specjalista.

USG piersi, tomosynteza i MRI – co jeszcze warto wiedzieć?

• USG piersi: szczególnie przydatne u kobiet z gęstą tkanką gruczołową (gęstość C–D w BI-RADS) oraz jako badanie uzupełniające przy niejednoznacznych zmianach. Nie zastępuje mammografii przesiewowej.
• Tomosynteza (mammografia 3D): zwiększa wykrywalność i zmniejsza odsetek wezwań do dodatkowych ujęć, szczególnie przy gęstych piersiach. Dostępność różni się lokalnie.
• MRI piersi: bardzo czułe badanie, zalecane głównie w grupach wysokiego ryzyka. Nie jest badaniem przesiewowym dla populacji ogólnej.

Jak przygotować się do mammografii?

• W dniu badania unikaj dezodorantów, talków i balsamów pod pachy/na piersi – mogą dawać artefakty na zdjęciu.
• Jeśli masz miesiączki, rozważ termin w pierwszej połowie cyklu (piersi bywają wtedy mniej tkliwe).
• Przynieś poprzednie zdjęcia/raporty – porównanie ułatwia interpretację.
• Poinformuj o implantach piersi, ciąży lub karmieniu piersią – protokół może wymagać modyfikacji (np. badanie odraczane w ciąży, o ile nie jest pilnie wskazane).

Czy mammografia jest bezpieczna?

Dawka promieniowania jest niska i uznawana za bezpieczną w kontekście korzyści populacyjnych. W czasie ciąży badanie wykonuje się tylko z istotnych wskazań klinicznych, zwykle po konsultacji ze specjalistą.

Szczególne sytuacje i wyjątki

Ciąża i połóg

• Cytologia: jeśli termin przesiewu wypada w ciąży, można ją bezpiecznie wykonać (delikatną szczoteczką). Wyniki mogą być nieco trudniejsze w interpretacji ze względu na zmiany hormonalne.
• Mammografia: co do zasady odracza się badania przesiewowe w ciąży. W razie niepokojących objawów preferuje się USG piersi. Mammografia bywa wykonywana tylko, gdy korzyści przeważają nad ryzykiem – z osłoną i po decyzji lekarza.

Perimenopauza i menopauza

Zmiany hormonalne mogą wpływać na gęstość piersi oraz komfort badania. Harmonogram przesiewu zwykle pozostaje bez zmian; dobrym pomysłem jest wybór stałej pracowni i porównywanie badań w czasie.

Antykoncepcja, wkładka, hormonalna terapia zastępcza (HTZ)

• Krótkotrwałe stosowanie antykoncepcji zwykle nie wpływa na wskazania do cytologii. Wkładka wewnątrzmaciczna nie jest przeciwwskazaniem – poinformuj o niej lekarza.
• HTZ może zwiększać tkliwość piersi i nieznacznie zmieniać gęstość – jednak nie jest przeciwwskazaniem do mammografii.

Immunosupresja i choroby przewlekłe

Kobiety po przeszczepach, w trakcie leczenia biologicznego, z zakażeniem HIV czy innymi stanami obniżającymi odporność wymagają indywidualnie dostosowanego harmonogramu, często z częstszymi kontrolami cytologicznymi/HPV.

Objawy alarmowe – nie czekaj na badanie przesiewowe

Szyjka macicy / ginekologia

• krwawienia między miesiączkami, po stosunku lub po menopauzie,
• przewlekłe, nieprawidłowe upławy (zwłaszcza o nieprzyjemnym zapachu),
• ból miednicy, ból podczas współżycia.

Piersi

• nowy, twardy, nieruchomy lub asymetryczny guzek,
• zmiana skóry (dołeczki jak „skórka pomarańczy”), wciągnięcie brodawki, wyciek krwisty,
• powiększone, twarde węzły chłonne pachowe lub nadobojczykowe,
• utrzymujący się ból tylko w jednym miejscu (zwłaszcza jeśli nie mija po miesiączce).

Najczęstsze mity o cytologii i mammografii

• Mit: „Szczepienie HPV zwalnia z cytologii.” Rzeczywistość: nie – nadal potrzebne są badania przesiewowe.
• Mit: „USG piersi wystarczy zamiast mammografii.” Rzeczywistość: USG uzupełnia, a nie zastępuje mammografię przesiewową.
• Mit: „Mammografia promieniuje – lepiej jej unikać.” Rzeczywistość: dawka jest niska, a korzyści z badań przesiewowych przewyższają ryzyko.
• Mit: „Brak objawów = brak choroby.” Rzeczywistość: wczesne stadia zwykle przebiegają bezobjawowo.
• Mit: „Mammografia boli każdą kobietę.” Rzeczywistość: dyskomfort bywa różny; dobór terminu w cyklu i technika personelu istotnie poprawiają komfort.

Wizyta krok po kroku: przygotowanie, przebieg, wyniki

Jak wygląda cytologia?

1. Podczas badania ginekologicznego lekarz/położna wprowadza wziernik, by uwidocznić szyjkę macicy.
2. Specjalną szczoteczką pobiera próbkę komórek z tarczy i kanału szyjki.
3. Materiał trafia do laboratorium (cytologia klasyczna lub LBC). Wynik zwykle po kilku–kilkunastu dniach.

Niektóre programy udostępniają również pobranie próbki do testu HPV – czasem dostępny jest wariant samopobrania (self-sampling), o ile przewiduje to lokalny program.

Jak wygląda mammografia?

1. Technik układa pierś na płycie aparatu i delikatnie ją uciska (kilka sekund).
2. Wykonuje się standardowo 2 projekcje na każdą pierś (CC i MLO). Czasem potrzebne są dodatkowe ujęcia lub USG uzupełniające.
3. Opis przygotowuje radiolog. W raporcie znajdziesz klasyfikację BI-RADS (0–6), która sugeruje kolejne kroki.

Co dalej, jeśli wynik jest nieprawidłowy?

• Cytologia/HPV: możliwa kontrola za 12 miesięcy, kolposkopia lub zabieg (np. konizacja) – według zaleceń lekarza i poziomu ryzyka.
• Mammografia: dodatkowe ujęcia, USG, rezonans lub biopsja celowana. Nie każda nieprawidłowość oznacza nowotwór – wiele zmian jest łagodnych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy można wykonać cytologię podczas miesiączki?

Najlepiej nie. Obfita miesiączka utrudnia interpretację. Jeśli krwawienie jest skąpe, część ośrodków pobiera materiał, ale optymalnie umów termin po menstruacji.

Czy bolesność piersi wyklucza mammografię?

Nie, ale dla komfortu warto wybrać termin, gdy piersi są mniej tkliwe (zwykle tydzień po miesiączce) i unikać kofeiny dzień–dwa przed badaniem, jeśli zwykle nasila tkliwość.

Kiedy wykonywać samobadanie piersi?

Raz w miesiącu, najlepiej kilka dni po miesiączce. Po menopauzie wybierz stały dzień w miesiącu. Samobadanie nie zastępuje badań przesiewowych, ale pomaga wyłapać zmiany między wizytami.

Jak gęstość piersi wpływa na mammografię?

Wysoka gęstość (kategorie C–D) może obniżać czułość mammografii. Radiolog może zalecić USG uzupełniające lub tomosyntezę, jeśli dostępna.

Czy wynik „BI-RADS 0” oznacza raka?

Nie. BI-RADS 0 oznacza, że potrzebne są dodatkowe zdjęcia lub badanie (np. USG) do pełnej oceny. Dopiero kategorie 4–5 sugerują podejrzenie zmiany wymagającej biopsji.

Podsumowanie i następny krok

Najlepszy czas na cytologię i mammografię to ten, który wpisuje się w zalecany harmonogram dla twojego wieku i profilu ryzyka – oraz gdy od poprzedniego badania minął już zalecany odstęp. Dla większości kobiet oznacza to: rozpoczęcie badań szyjki macicy około 25. roku życia i wykonywanie ich co 3–5 lat (w zależności od metody), a mammografii co 2 lata w wieku około 50–69 lat (z indywidualizacją decyzji w wieku 40–49 i 70+). Pamiętaj, aby nie ignorować objawów alarmowych – w razie ich wystąpienia zgłoś się do lekarza niezwłocznie, niezależnie od terminów badań przesiewowych.

Profilaktyka to inwestycja w zdrowie. Im wcześniej wykryta zmiana, tym prostsze i skuteczniejsze leczenie.