Czym jest migrena?

Migrena to nawracające napady bólu głowy o umiarkowanym lub dużym nasileniu, często z towarzyszącymi objawami neurologicznymi i wegetatywnymi. Występuje u około 12–15% populacji, częściej u kobiet. Patofizjologia migreny obejmuje nadwrażliwość sieci neuronalnych mózgu, czynniki genetyczne oraz aktywację szlaku trójdzielno-naczyniowego z kluczową rolą neuropeptydu CGRP (calcitonin gene-related peptide).

Najczęstsze typy migreny:

• Migrena bez aury – najczęstsza; ból trwa zwykle 4–72 godziny, często jednostronny, tętniący, nasila się przy aktywności fizycznej i towarzyszą mu nudności, światłowstręt i dźwiękowstręt.
• Migrena z aurą – przed bólem pojawiają się przemijające objawy neurologiczne (np. mroczki, zygzaki, drętwienie, zaburzenia mowy), zwykle rozwijające się stopniowo i trwające do godziny.
• Migrena przewlekła – ból głowy ≥15 dni w miesiącu przez >3 miesiące, z cechami migreny w co najmniej 8 dniach.
• Inne warianty, np. migrena przedsionkowa (dominujące zawroty głowy) czy migrena hemiplegiczna (przemijające niedowłady) – wymagają opieki specjalistycznej.

Objawy migreny: jak je rozpoznać

Napad migreny bywa „podróżą w czterech aktach”. Zrozumienie faz pomaga szybciej reagować i skuteczniej leczyć.

1. Faza prodromalna (zwiastunowa)

Na kilka godzin, a nawet 1–2 dni przed bólem mogą wystąpić: ziewanie, wahania nastroju, drażliwość, zmęczenie, sztywność karku, wzmożone pragnienie lub apetyt, nadwrażliwość na zapachy i światło. To moment, by przygotować plan działania (odpoczynek, nawodnienie, wczesne leczenie zgodnie z zaleceniem lekarza).

2. Aura (u części chorych)

Aura to przemijające objawy neurologiczne trwające zwykle 5–60 minut. Najczęściej wzrokowa (mroczki, zygzakowate linie, „dziura” w polu widzenia), ale może być czuciowa (mrowienie, drętwienie), językowa (trudność w doborze słów) lub rzadsza – ruchowa. Typowa aura narasta stopniowo i przemieszcza się. Gwałtowny początek, utrzymujący się ubytek neurologiczny lub pierwsza w życiu aura po 40. r.ż. wymagają pilnej diagnostyki.

3. Faza bólu

• Charakter: tętniący, jednostronny (ale może być obustronny), średni do silnego nasilenia.
• Czas trwania: bez leczenia 4–72 godziny.
• Nasilenie przy wysiłku fizycznym, schodach, skłonach.
• Objawy towarzyszące: nudności, wymioty, światłowstręt (fotofobia), dźwiękowstręt (fonofobia), wrażliwość na zapachy (osmofobia), zawroty głowy, biegunka lub parcie na mocz.

4. Faza ponapadowa (postdrome)

Nawet po ustąpieniu bólu możesz czuć się „wypompowany/a”, mieć mgłę mózgową, nadwrażliwość, sztywność karku. To normalny etap zdrowienia – daj sobie czas.

Typowe wyzwalacze napadów (triggery)

• Nieregularny sen (niedobór lub nadmiar), przestawienie rytmu dobowego.
• Odwodnienie, nieregularne posiłki, głód, alkohol.
• Stres i „poluzowanie po stresie” (migrena w weekend).
• Silne bodźce: migające światło, intensywne zapachy, hałas.
• U kobiet: wahania hormonów (migrena miesiączkowa).
• Pogoda (spadki ciśnienia), wysoka wysokość, podróże.

Wskazówka: Prowadź dzienniczek bólu głowy (aplikacja lub notes). Zapisuj daty, czas, objawy, leki, potencjalne wyzwalacze, sen, posiłki i stres. To bezcenne narzędzie diagnostyczne i pomoc w doborze leczenia.

Migrena czy inny ból głowy? Różnicowanie

Ból napięciowy

Najczęściej tępy, rozpierający „jak opaska”, o lekkim lub umiarkowanym nasileniu, zwykle obustronny, bez nudności i wymiotów. Nie nasila się przy aktywności. Światło może przeszkadzać, ale mniej niż w migrenie.

Bóle klasterowe (klasterowe)

Bardzo silne, jednostronne bóle wokół oka/skroni, trwające 15–180 min, występujące seriami (klastrami). Towarzyszy łzawienie, zaczerwienienie oka, zwężenie źrenicy, zwisanie powieki, zatkany nos po stronie bólu. To inna jednostka, wymaga odrębnego leczenia.

„Zatokowy” ból głowy

Wiele „zatokowych” bólów to w rzeczywistości migrena. Prawdziwe zapalenie zatok ma zwykle gorączkę, ropną wydzielinę, ból twarzy nasila się przy pochylaniu, a objawy trwają dni-tygodnie.

Niepokojące sygnały (czerwone flagi)

• Gwałtowny, najsilniejszy w życiu ból („piorunujący”).
• Nowy ból po 50. roku życia lub znacząca zmiana charakteru dotychczasowych bólów.
• Ból z gorączką, sztywnością karku, wysypką, splątaniem.
• Objawy neurologiczne utrzymujące się (osłabienie, niedowład, zaburzenia mowy, podwójne widzenie).
• Ból po urazie głowy, wysiłku, w trakcie ciąży/połogu lub z wysokim ciśnieniem.
• Choroby towarzyszące (np. nowotwór, HIV) lub spadek odporności.

W takich sytuacjach pilnie skontaktuj się z lekarzem.

Skuteczne leczenie napadu migreny

Leczenie doraźne (ostre) ma przerwać lub złagodzić napad. Kluczowe zasady:

• Reaguj wcześnie – najlepiej, gdy ból jest jeszcze łagodny lub w fazie zwiastunowej (zgodnie z zaleceniem lekarza).
• Dopasuj siłę leku do nasilenia – łagodne napady często wystarczy leczyć lekami dostępnych bez recepty; umiarkowane i ciężkie mogą wymagać terapii migrenowo-specyficznej.
• Unikaj nadużywania – zbyt częste stosowanie doraźnych leków może wywołać ból z nadużywania leków.

Leki dostępne bez recepty

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ibuprofen, naproksen, kwas acetylosalicylowy) oraz paracetamol mogą być skuteczne przy łagodnych i umiarkowanych napadach. Preparaty z dodatkiem kofeiny działają szybciej u części osób. Zawsze przestrzegaj dawek i przeciwwskazań z ulotki (np. choroba wrzodowa, zaburzenia krzepnięcia, ciąża).

Leki przeciwwymiotne

Jeśli nudności utrudniają przyjęcie i wchłanianie leku przeciwbólowego, lekarz może zalecić lek przeciwwymiotny. Poprawa motoryki żołądka ułatwia też działanie innych preparatów.

Leki specyficzne dla migreny

• Tryptany (np. sumatryptan, rizatryptan, zolmitryptan, eletryptan, almotryptan) – działają na receptory serotoninowe, zwężają poszerzone naczynia i hamują przewodzenie bólu. Sprawdzają się przy umiarkowanych i ciężkich napadach. Nie są odpowiednie dla każdego (np. choroba wieńcowa, niektóre schorzenia naczyniowe) – decyzja należy do lekarza.
• Gepanty (antagoniści CGRP; np. rimegepantu, ubrogepantu) – nowa klasa leków przeciwmigrenowych stosowanych doraźnie; nie wykazują działania zwężającego naczynia. Dostępność różni się w zależności od kraju.
• Ditan (np. lasmiditan) – działa ośrodkowo na receptor 5-HT1F; w niektórych krajach stosowany doraźnie, może powodować senność; prowadzenie pojazdów po przyjęciu jest przeciwwskazane przez określony czas. Dostępność w Europie jest ograniczona.

Strategie niefarmakologiczne podczas napadu

• Odpoczynek w cichym, zaciemnionym pomieszczeniu, zimny kompres na czoło/kark.
• Nawodnienie; lekki posiłek, jeśli jesteś na czczo.
• Umiarkowana dawka kofeiny bywa pomocna (nie u każdego; zwróć uwagę na sen).
• Techniki oddechowe, relaksacyjne; łagodne rozciąganie karku, jeśli napięte mięśnie nasilają objawy.

Nie łącz leków ani nie zmieniaj dawek bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Jeśli doraźne leczenie nie działa lub napady są częste, pora rozważyć profilaktykę.

Profilaktyka migreny: jak zmniejszyć częstość napadów

Profilaktyka (leczenie zapobiegawcze) ma na celu ograniczenie częstości, siły i czasu trwania napadów, a także poprawę jakości życia. Warto ją rozważyć, gdy:

• Masz ≥4 dni migrenowych w miesiącu lub ≥2 z dużą niesprawnością.
• Doraźne leczenie jest nieskuteczne, źle tolerowane lub przeciwwskazane.
• Występuje migrena przewlekła lub powikłana (np. z utrwalającymi się objawami).

Zmiany stylu życia (fundament profilaktyki)

• Sen: stałe pory, higiena snu, ograniczenie ekranów przed snem.
• Jedzenie i nawodnienie: regularne posiłki, odpowiednia ilość płynów, unikanie długich przerw i nadmiernego głodu.
• Aktywność fizyczna: regularny, umiarkowany ruch (np. szybki marsz), dostosowany do możliwości.
• Stres: trening relaksacyjny, uważność, techniki poznawczo-behawioralne.
• Ograniczona i mądrze stosowana kofeina: stałe dzienne dawki; unikaj „wahadła” kofeinowego i późnej pory.
• Higiena bodźców: okulary przeciwsłoneczne, przerwy od ekranu, ergonomia miejsca pracy.

Suplementy z pewnym wsparciem dowodów

U części osób pomocne bywają: magnez (np. w formach dobrze przyswajalnych), ryboflawina (wit. B2), koenzym Q10. Skonsultuj z lekarzem dobór i dawki, zwłaszcza w ciąży, chorobach nerek/wątroby i przy innych lekach.

Leki profilaktyczne

• Beta-blokery (np. metoprolol, propranolol) – często pierwsza linia, jeśli brak przeciwwskazań kardiologicznych.
• Leki przeciwpadaczkowe (np. topiramat; walproinian – ograniczenia u kobiet w wieku rozrodczym ze względu na ryzyko dla płodu) – skuteczne u części pacjentów.
• Leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina, wenlafaksyna) – szczególnie gdy współistnieją zaburzenia snu, lęk, ból napięciowy.
• Przeciwciała monoklonalne anty-CGRP/anty-receptor CGRP (erenumab, fremanezumab, galkanezumab, eptinezumab) – dedykowane migrenie, zwykle dobra tolerancja; stosowane co kilka tygodni/miesięcy.
• Gepanty w profilaktyce (np. atogepant; w niektórych krajach również rimegepantu) – doustne, ukierunkowane na CGRP.
• Toksyna botulinowa typu A – u dorosłych z migreną przewlekłą; podawana w schemacie punktów na głowie i karku co 12 tygodni.

Dobór terapii zależy od chorób towarzyszących, preferencji, ciąży/karmienia, możliwych interakcji i dostępności. Efekt ocenia się zwykle po 2–3 miesiącach stosowania w odpowiedniej dawce. Dzienniczek bólów pomaga obiektywnie mierzyć postępy.

Migrena miesiączkowa – mini-profilaktyka

Gdy napady skupiają się wokół miesiączki, lekarz może zaproponować krótkie schematy zapobiegawcze w „oknie ryzyka” (np. z użyciem NLPZ lub leku specyficznego dla migreny). Czasem rozważa się modyfikację antykoncepcji, ale migrena z aurą i estrogenowa antykoncepcja zwiększają ryzyko naczyniowe – decyzja wymaga oceny indywidualnej i zwykle preferuje się metody bezestrogenowe.

Styl życia i praca z migreną

• Plan dnia: rozpisz „plan A” i „plan B” na dni z migreną (zapas leków, kontakt do bliskiej osoby, priorytety). Uprzedzaj zespół o możliwych dostosowaniach (praca zdalna, przerwy).
• Ergonomia i światło: reguluj jasność ekranów, używaj filtrów, ustaw monitor na wprost wzroku; rób przerwy 20-20-20.
• Podróże: zabierz leki do podręcznego bagażu, pij wodę, unikaj głodu; jeśli to możliwe – miejsca z dala od intensywnych bodźców.
• Wsparcie psychologiczne: terapia poznawczo-behawioralna, grupy wsparcia, edukacja pomagają obniżyć lęk antycypacyjny i poprawić radzenie sobie.

Szczególne sytuacje: ciąża, miesiączka, dzieci

Ciąża i karmienie piersią

U wielu kobiet migrena (bez aury) łagodnieje w II–III trymestrze, ale nie zawsze. Wybór leczenia w ciąży i laktacji jest ograniczony – każdy lek skonsultuj z lekarzem. Zwykle preferuje się metody niefarmakologiczne i wybrane leki o lepszym profilu bezpieczeństwa. Niektóre leki profilaktyczne (np. walproinian, część nowych terapii) są przeciwwskazane.

Migrena miesiączkowa

Regularny sen, dieta i unikanie odwodnienia w „oknie ryzyka” mają duże znaczenie. Opcje farmakologiczne (doraźne oraz mini-profilaktyka) dobiera się indywidualnie. Jeśli masz aurę, palisz papierosy lub stosujesz antykoncepcję estrogenową – omów z lekarzem ryzyko naczyniowe.

Dzieci i młodzież

Migrena może zaczynać się już w dzieciństwie. U młodszych ból bywa obustronny, a napady krótsze, częściej z nudnościami/ wymiotami. Leczenie dobiera się do wieku i masy ciała – nie podawaj dziecku leków bez konsultacji. Elementy niefarmakologiczne (sen, posiłki, nawodnienie, ograniczenie ekranów wieczorem) są szczególnie ważne.

Najczęstsze błędy i pułapki

• Zbyt późne przyjęcie leku – zmniejsza skuteczność. Planuj leczenie napadu z wyprzedzeniem.
• Nadużywanie leków doraźnych – paradoksalnie nasila i utrwala bóle (ból z nadużywania leków). Jeśli potrzebujesz leków częściej niż w kilka–kilkanaście dni w miesiącu, porozmawiaj o profilaktyce.
• Ignorowanie snu i nawodnienia – codzienne „mikro-triggery” sumują się.
• Oczekiwanie „cudownego leku” – migrena to schorzenie przewlekłe. Najlepsze efekty daje połączenie edukacji, stylu życia i właściwie dobranych terapii.
• Brak dokumentacji objawów – bez dzienniczka trudniej ocenić skuteczność i dostosować leczenie.

Kiedy pilnie do lekarza

Nie zwlekaj z pomocą medyczną, gdy pojawi się którykolwiek z objawów alarmowych:

• „Piorunujący”, natychmiastowy, najsilniejszy w życiu ból głowy.
• Utrzymujące się objawy neurologiczne (osłabienie, drętwienie, zaburzenia mowy, równowagi, wzroku).
• Gorączka, sztywność karku, wysypka, zaburzenia świadomości.
• Nowy ból po 50. r.ż., po urazie, przy wysiłku lub w ciąży/połogu.
• Znaczna zmiana charakteru znanych wcześniej bólów.

Jak przygotować się do wizyty u lekarza

• Przynieś dzienniczek bólu głowy z ostatnich 1–2 miesięcy.
• Spisz wszystkie leki i suplementy (z dawkami i częstością), choroby towarzyszące i alergie.
• Opisz dotychczasowe terapie (co działało, co nie i jakie były działania niepożądane).
• Oceń wpływ migreny na życie (skale HIT-6, MIDAS) – to pomaga w decyzjach o profilaktyce.
• Przygotuj pytania o cele leczenia, plan na napady i plan długofalowy.

FAQ: najczęstsze pytania o migrenę

Czy migrena jest niebezpieczna?

Większość napadów nie zagraża życiu, ale powoduje znaczną niesprawność. Rzadkie powikłania (np. migrenowy udar przy aurze) zdarzają się głównie u osób z dodatkowymi czynnikami ryzyka. Objawy alarmowe wymagają pilnej diagnostyki.

Czy badania obrazowe są konieczne?

Przy typowej migrenie z prawidłowym badaniem neurologicznym zwykle nie są potrzebne. Wskazania pojawiają się przy czerwonych flagach, nagłej zmianie obrazu lub nietypowych objawach.

Czy dieta może wyleczyć migrenę?

Nie ma jednej „diety na migrenę”. Pomagają regularne posiłki, nawodnienie i identyfikacja osobistych wyzwalaczy (np. alkohol, niektóre sery czy produkty z glutaminianem u wrażliwych osób). Prowadź dzienniczek, by potwierdzić związek.

Ile dni w miesiącu można brać leki doraźne?

Nadmierne używanie leków doraźnych zwiększa ryzyko bólu z nadużywania leków. Omów ze swoim lekarzem bezpieczny limit dla Twojej terapii i rozważ profilaktykę, jeśli potrzebujesz częstych dawek.

Czy można łączyć leki na migrenę?

Czasem łączy się leki o różnych mechanizmach, ale wyłącznie według zaleceń lekarza z uwzględnieniem bezpieczeństwa i interakcji.

Czy migrena mija z wiekiem?

U części osób częstość i nasilenie napadów maleją, zwłaszcza po menopauzie u kobiet. U innych migrena utrzymuje się przewlekle – dlatego warto mieć długofalowy plan postępowania.

Czy aktywność fizyczna pomaga?

Regularny, umiarkowany ruch zmniejsza częstość napadów u wielu osób i poprawia sen oraz nastrój. Intensywny wysiłek bez przygotowania może jednak wyzwalać napad – zwiększaj obciążenia stopniowo.

Podsumowanie: plan na Twoją migrenę

• Poznaj swój wzorzec migreny: fazy, objawy, wyzwalacze.
• Miej gotowy plan na napad (wczesne, dopasowane leczenie + strategie niefarmakologiczne).
• Chroń się przed nawrotami: sen, posiłki, nawodnienie, ruch, zarządzanie stresem.
• Rozważ profilaktykę, jeśli napady są częste lub ciężkie – dziś dostępnych jest wiele skutecznych opcji.
• Prowadź dzienniczek i współpracuj z lekarzem – to najlepsza droga do kontroli migreny.