Czym jest biegunka u dziecka?

Za biegunkę uznaje się oddawanie przez dziecko zwiększonej liczby luźnych, wodnistych stolców. U starszych dzieci przyjmuje się zwykle 3 lub więcej luźnych stolców w ciągu 24 godzin. U niemowląt (zwłaszcza karmionych piersią) ocena jest trudniejsza, bo częstsze wypróżnienia mogą być normą — kluczowa jest zmiana konsystencji i zapach, a także nagły wzrost liczby stolców w stosunku do typowego dla dziecka rytmu.

W praktyce klinicznej wyróżnia się:

• Ostrą biegunkę — trwa do 14 dni, najczęściej o podłożu infekcyjnym (wirusy, rzadziej bakterie).
• Przewlekłą biegunkę — utrzymuje się ponad 14 dni; wymaga diagnostyki w kierunku nietolerancji pokarmowych, alergii, zakażeń pasożytniczych czy chorób zapalnych jelit.

Najczęstsze przyczyny biegunki u dzieci

W ponad 70–80% przypadków za biegunkę u dziecka odpowiada infekcja wirusowa. Do najczęstszych patogenów należą:

• Rotawirusy — częste u niemowląt i małych dzieci; mogą prowadzić do szybkiego odwodnienia.
• Norowirusy — wysoce zakaźne, często powodują ogniska w przedszkolach.
• Adenowirusy jelitowe i inne wirusy sezonowe.

Inne przyczyny to:

• Zakażenia bakteryjne (np. Campylobacter, Salmonella, Shigella, E. coli wytwarzające toksyny) — częściej dają krwiste stolce, wysoką gorączkę i ból brzucha.
• Zakażenia pasożytnicze (Giardia lamblia, Cryptosporidium) — częściej w biegunkach przewlekających się lub po podróżach.
• Biegunka poantybiotykowa — zaburzenie mikrobioty jelitowej; rzadziej zakażenie Clostridioides difficile.
• Nietolerancje i alergie pokarmowe (np. wtórna nietolerancja laktozy po infekcji, alergia na białko mleka krowiego).
• Zatrucia pokarmowe toksynami bakteryjnymi (np. Staphylococcus aureus) — krótki, gwałtowny przebieg.

Czynniki ryzyka cięższego przebiegu to: wiek poniżej 6 miesięcy, wcześniactwo, choroby przewlekłe, niedobory odporności, niedożywienie, niedawna antybiotykoterapia oraz brak szczepienia przeciw rotawirusom.

Biegunka u dziecka — kiedy do lekarza? Czerwone flagi

Nie każdy epizod biegunki wymaga wizyty lekarskiej. Do pilnej konsultacji (tego samego dnia) lub wezwania pomocy medycznej skłaniają natomiast poniższe objawy alarmowe:

• Objawy odwodnienia — suchość w ustach, brak łez, rzadkie siusianie, zapadnięte ciemiączko u niemowląt, senność, osłabienie, zimne kończyny.
• Wielokrotne wymioty uniemożliwiające picie lub przyjmowanie płynów doustnie.
• Krew, smoliste lub czarne stolce, ropna wydzielina w stolcu.
• Wysoka gorączka (≥39°C) lub gorączka utrzymująca się ponad 3 dni.
• Silny, narastający ból brzucha, napięty brzuch, objawy sugerujące ostre schorzenie chirurgiczne (np. ból po prawej stronie podbrzusza, wzdęcie, brak gazów/stolca).
• Letarg, znaczna senność, trudności z wybudzeniem, drgawki.
• Biegunka trwająca dłużej niż 7–10 dni lub nawracające epizody bez ewidentnej przyczyny.
• Wystąpienie wysypki z towarzyszącą biegunką i gorączką.
• Silny świąd okolic odbytu, utrata masy ciała, brak przyrostu masy u niemowlęcia.
• Niedawna podróż zagraniczna (zwłaszcza do krajów o gorszych warunkach sanitarnych) i nasilone objawy.
• Dziecko przyjmuje leki obniżające odporność, ma przewlekłą chorobę (np. kardiologiczną, nerkową, metaboliczną) — nawet łagodna biegunka może wymagać konsultacji.
• Wystąpienie objawów po spożyciu potencjalnego alergenu, z towarzyszącą pokrzywką, obrzękiem twarzy lub trudnościami w oddychaniu (wezwij natychmiast pomoc).

Kiedy do lekarza ze względu na wiek dziecka?

• Niemowlęta poniżej 3 miesięcy — każda biegunka i/lub wymioty wymagają pilnej konsultacji.
• Niemowlęta 3–6 miesięcy — zwykle konsultacja wskazana tego samego dnia, zwłaszcza przy gorączce, wymiotach lub zmniejszonej liczbie mokrych pieluch.
• Dzieci powyżej 6 miesięcy — obserwacja domowa jest możliwa przy dobrym stanie ogólnym i braku objawów alarmowych; konsultuj, jeśli objawy się nasilają lub nie ustępują w 48–72 godziny.

Odwodnienie u dziecka: objawy i jak reagować

Najczęstszym i najgroźniejszym powikłaniem biegunki u dziecka jest odwodnienie. Im młodsze dziecko, tym szybciej może do niego dojść — u niemowląt nawet w ciągu kilku godzin.

Objawy odwodnienia

• Suchość w ustach i na języku, spieczone wargi.
• Brak łez podczas płaczu.
• Rzadkie lub skąpe oddawanie moczu: mniej niż 4–5 mokrych pieluch na dobę u niemowlęcia lub ciemny mocz u starszego dziecka.
• Zapadnięte ciemiączko (u niemowląt), zapadnięte gałki oczne.
• Chłodne dłonie i stopy, bladość, przyspieszony puls.
• Senność, rozdrażnienie, osłabienie, zawroty głowy.
• Sucha, mało elastyczna skóra (tzw. zmniejszone napięcie skóry).

Jeśli rozpoznajesz u dziecka objawy umiarkowanego lub ciężkiego odwodnienia, nie zwlekaj z kontaktem z lekarzem. Wymioty utrudniające podanie płynów doustnie to również wskazanie do pilnej oceny medycznej.

Co robić w domu: nawadnianie, dieta i leki

Głównym celem leczenia ostrej biegunki u dzieci jest nawodnienie i utrzymanie równowagi elektrolitowej. Większość przypadków można skutecznie prowadzić w domu, stosując poniższe zasady.

Nawadnianie doustne (ORS)

• Stosuj płyny nawadniające o zbilansowanym składzie elektrolitów i glukozy (tzw. ORS — doustne płyny nawadniające) dostępne w aptece. Są one bezpieczniejsze i skuteczniejsze niż domowe roztwory.
• Podawaj małe objętości często: u dziecka z nudnościami łyżeczka (5 ml) co 1–2 minuty; u starszych dzieci kilka łyków co kilka minut. Jeśli dojdzie do wymiotu, przerwij na 5–10 minut i wznowisz wolniej.
• Po każdym luźnym stolcu lub epizodzie wymiotów podaj dodatkowe ilości ORS. W praktyce często sprawdza się 5–10 ml/kg masy ciała po stolcu.
• Nie zastępuj ORS sokami, colą, napojami gazowanymi czy izotonicznymi dla sportowców — mają niewłaściwe proporcje cukrów i soli i mogą nasilać biegunkę.

Co z jedzeniem?

• Karmienie piersią kontynuuj bez przerwy — mleko matki ułatwia gojenie się jelit i dostarcza przeciwciał.
• Karmienie mlekiem modyfikowanym zwykle można kontynuować. Jeśli biegunka przedłuża się lub pojawiają się wzdęcia po mleku, skonsultuj z pediatrą możliwe czasowe przejście na mieszanki o obniżonej zawartości lub bez laktozy.
• U dzieci jedzących stałe pokarmy: lekkostrawna dieta, np. ryż, gotowane ziemniaki, marchew, banan, pieczywo pszenne, chudy drób, jogurt naturalny (jeśli tolerowany). Unikaj tłustych, smażonych potraw i nadmiaru błonnika nierozpuszczalnego.
• Nie zaleca się głodzenia dziecka. Po wstępnym uzupełnieniu płynów powrót do zwykłej diety przyspiesza zdrowienie.

Leki w biegunce u dzieci — co jest bezpieczne?

• Probiotyki: wybrane szczepy, takie jak Lactobacillus rhamnosus GG czy Saccharomyces boulardii, mogą skrócić czas trwania biegunki infekcyjnej o ok. 1 dzień. Stosuj produkty o udokumentowanym składzie i dawce. W przypadku wątpliwości skonsultuj dawkę z lekarzem lub farmaceutą.
• Cynk: w niektórych populacjach zaleca się suplementację przez 10–14 dni u dzieci <5 lat; w naszej szerokości geograficznej decyzję warto omówić z lekarzem.
• Leki przeciwgorączkowe: przy gorączce można rozważyć paracetamol lub ibuprofen w dawce zaleconej przez lekarza lub zgodnie z ulotką, z uwzględnieniem masy ciała i wieku.
• Nie stosuj na własną rękę leków hamujących perystaltykę (np. loperamid) u małych dzieci — mogą być niebezpieczne i maskować objawy ciężkiej infekcji. Leki adsorpcyjne/glinki nie są rutynowo zalecane.
• Antybiotyki: w większości biegunek wirusowych są nieskuteczne i nie powinny być stosowane. Potrzebne bywają w ściśle określonych sytuacjach (patrz niżej).

Kiedy potrzebne są badania i leczenie przyczynowe

Większość dzieci z ostrą biegunką nie wymaga badań laboratoryjnych. Wskazania do rozszerzenia diagnostyki obejmują:

• Krew lub ropa w stolcu, silny ból brzucha, wysoka gorączka.
• Biegunka utrzymująca się >7–10 dni lub nawracająca.
• Ciężki przebieg z odwodnieniem, konieczność hospitalizacji.
• Wystąpienie objawów po podróży zagranicznej.
• Biegunka poantybiotykowa — podejrzenie C. difficile (częściej u starszych dzieci, zwłaszcza przy długiej antybiotykoterapii).
• Choroby współistniejące, niedobory odporności, zaburzenia wzrastania.

Możliwe badania to: badanie ogólne i posiew kału, szybkie testy antygenowe (np. na rotawirusy/norowirusy), badania w kierunku pasożytów, podstawowe badania krwi (elektrolity, morfologia), czasem markery zapalne (np. CRP) lub kalprotektyna w biegunkach przewlekłych.

Kiedy antybiotyk?

Antybiotyki rozważa się przy potwierdzonych lub silnie podejrzewanych zakażeniach bakteryjnych o ciężkim przebiegu (np. Shigella, niektóre zakażenia Campylobacter, dur brzuszny) oraz w szczególnych sytuacjach klinicznych. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie obrazu klinicznego i/lub wyników badań. Niewłaściwe stosowanie antybiotyków wydłuża chorobę i sprzyja oporności bakterii.

Leczenie zakażeń pasożytniczych

W przypadku stwierdzenia lamblii (Giardia) lub innych pasożytów stosuje się leki przeciwpasożytnicze (np. metronidazol, nitazoksanid) zgodnie z zaleceniami lekarza. Niekiedy konieczne jest badanie i leczenie domowników.

Kiedy konieczna jest hospitalizacja

Skierowanie do szpitala rozważa się, gdy:

• Występuje umiarkowane/ciężkie odwodnienie wymagające nawadniania dożylnego lub przez sondę.
• Dziecko nie toleruje płynów doustnie z powodu uporczywych wymiotów.
• Podejrzewa się ciężkie zakażenie bakteryjne, sepsę lub powikłania (np. zapalenie wyrostka, wgłobienie jelitowe).
• Utrzymuje się wysoka gorączka, krew w stolcu i/lub silny ból brzucha.
• Dziecko jest bardzo małe (zwłaszcza niemowlęta poniżej 6 miesięcy) lub obciążone chorobami przewlekłymi.

W leczeniu szpitalnym stosuje się monitorowanie stanu nawodnienia, uzupełnianie płynów i elektrolitów, leki przeciwwymiotne w uzasadnionych przypadkach oraz diagnostykę przyczynową.

Najczęstsze mity i błędy w leczeniu biegunki u dzieci

• „Cola na biegunkę” — zawiera dużo cukru i kofeinę, może nasilać objawy. Zamiast tego używaj ORS.
• „Głodówka przy biegunce” — niezalecana. Po wstępnym nawodnieniu należy wracać do normalnej, lekkostrawnej diety.
• „Im więcej soku, tym lepiej” — soki owocowe (fruktoza, sorbitol) mogą nasilać biegunkę osmotycznie.
• „Leki przeciwbiegunkowe są dla dzieci bezpieczne” — wiele z nich nie jest zalecanych u małych dzieci. Zawsze konsultuj leki z lekarzem.
• „Antybiotyk w każdej biegunce” — większość przypadków ma podłoże wirusowe; antybiotyki są zbędne, a czasem szkodliwe.
• „Probiotyk każdy i byle jaki” — skuteczność zależy od szczepu i dawki. Wybieraj preparaty o udokumentowanym działaniu.

Profilaktyka biegunek u dzieci

• Higiena rąk: mycie rąk wodą z mydłem po skorzystaniu z toalety, przewijaniu i przed jedzeniem.
• Bezpieczne żywienie: właściwe przechowywanie i obróbka termiczna żywności; unikanie nieprzegotowanej wody i surowych potraw w podróży.
• Szczepienia: szczepienie przeciw rotawirusom istotnie zmniejsza ryzyko ciężkiej biegunki i hospitalizacji u niemowląt (zgodnie z kalendarzem szczepień).
• Edukacja w przedszkolu/szkole: pozostanie w domu do czasu ustąpienia objawów; informowanie placówki o ogniskach choroby.
• Apteczka na wyjazd: ORS, termometr, probiotyk o udokumentowanym działaniu, środki do dezynfekcji rąk.

FAQ: Najczęstsze pytania o biegunkę u dzieci

Jak długo trwa wirusowa biegunka u dziecka?

Najczęściej 3–7 dni. U części dzieci luźniejsze stolce mogą utrzymywać się do 10–14 dni, zwłaszcza po zakażeniu rotawirusem. Jeśli biegunka trwa dłużej lub stan się pogarsza, skonsultuj się z lekarzem.

Czy przy biegunce powinienem odstawić mleko?

Karmienie piersią należy kontynuować. Mleko modyfikowane zwykle może być podawane; u niektórych dzieci po infekcji występuje przemijająca nietolerancja laktozy — w razie utrzymywania się wzdęć/gazów skonsultuj zmianę mieszanki z pediatrą.

Jakie elektrolity dla dziecka wybrać?

Wybieraj doustne płyny nawadniające (ORS) o niskiej osmolarności, przeznaczone dla dzieci. Smakowe wersje mogą ułatwić przyjmowanie. Unikaj napojów gazowanych, soków i energetyków.

Kiedy dziecko może wrócić do przedszkola/szkoły?

Gdy miną 24–48 godzin bez biegunki i wymiotów, a dziecko ma dobry apetyt i energię. W ogniskach rotawirusowych placówki mogą wymagać dłuższej przerwy.

Czy od razu wykonywać badanie kału?

Nie zawsze. Przy typowym, łagodnym przebiegu wirusowym badania nie są konieczne. Wskazane są przy krwawych stolcach, wysokiej gorączce, długotrwałej biegunce, po podróży lub przy podejrzeniu zakażenia bakteryjnego/pasożytniczego.

Czy probiotyki są konieczne?

Nie są obowiązkowe, ale wybrane szczepy mogą skrócić czas trwania objawów. Zwracaj uwagę na skład i stosuj zgodnie z zaleceniami.

Co robić, jeśli dziecko ciągle wymiotuje i nie pije?

Podawaj bardzo małe ilości ORS (np. łyżeczka co 1–2 minuty). Jeśli wymioty utrzymują się dłużej niż kilka godzin lub pojawiają się objawy odwodnienia, skontaktuj się pilnie z lekarzem — może być potrzebne nawadnianie dożylne.