Celiakia u dzieci — czym jest i dlaczego powstaje?

Celiakia (choroba trzewna) to przewlekła choroba autoimmunologiczna wywoływana przez reakcję organizmu na gluten — białko obecne w pszenicy, życie i jęczmieniu. U dzieci predysponowanych genetycznie (najczęściej z haplotypami HLA-DQ2 lub HLA-DQ8) kontakt z glutenem uruchamia odpowiedź immunologiczną prowadzącą do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Skutkuje to zanikaniem kosmków jelitowych i upośledzeniem wchłaniania składników odżywczych.

Celiakia nie jest „alergią na gluten” ani zwykłą „nietolerancją”. To schorzenie ogólnoustrojowe, które może manifestować się zarówno dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi, jak i objawami spoza przewodu pokarmowego, związanymi m.in. z niedoborami pokarmowymi i przewlekłym stanem zapalnym.

Objawy celiakii u dziecka — pełna lista

Objawy celiakii u dzieci zależą od wieku, czasu trwania choroby i indywidualnej reaktywności organizmu. Niektóre dzieci mają dolegliwości typowe i wyraźne, u innych przeważają subtelne sygnały, które łatwo przeoczyć.

Objawy ze strony układu pokarmowego

• Przewlekłe lub nawracające biegunki, luźne lub obfite, tłuszczowe stolce (stolce o nieprzyjemnym zapachu, trudne do spłukania).
• Przewlekłe zaparcia, czasem naprzemiennie z biegunką.
• Bóle brzucha (często około pępka), skurcze, dyskomfort po posiłku.
• Wzdęcia, nadmierne gazy, wyraźne powiększenie obwodu brzucha („brzuszek balon”).
• Nudności, okresowe wymioty, niechęć do jedzenia, wybiórczość pokarmowa.
• Gorszy apetyt lub przeciwnie — „wilczy apetyt” bez przyrostu masy ciała.
• U niemowląt i małych dzieci: rozdrażnienie po posiłkach z glutenem, niepokój, płaczliwość, ulewania.

Objawy poza jelitami (częste, a często pomijane)

• Zahamowanie przyrostu masy ciała i/lub wzrostu, niska masa ciała w stosunku do wieku, nieadekwatny przyrost na siatkach centylowych.
• Niedokrwistość z niedoboru żelaza (często oporna na suplementację), niedobór kwasu foliowego lub witaminy B12.
• Zmęczenie, osłabienie, obniżona wydolność w trakcie aktywności fizycznej.
• Bladość skóry, łatwe siniaki, łamliwe paznokcie, wypadanie włosów (z niedoborów).
• Opóźnione dojrzewanie płciowe, zaburzenia miesiączkowania u nastolatek.
• Niska gęstość mineralna kości, nawracające bóle kostno-stawowe, skłonność do złamań.
• Afty (nawrotowe owrzodzenia w jamie ustnej), zajady, gorsze szkliwo zębów (hipoplazja szkliwa, przebarwienia).
• Wysypka swędząca, pęcherzykowa na łokciach, kolanach, pośladkach — dermatitis herpetiformis (skórna manifestacja celiakii).
• Podwyższone próby wątrobowe (ALT/AST), bez uchwytnej innej przyczyny.
• Bóle głowy, problemy z koncentracją, drażliwość, obniżenie nastroju.
• Obrzęki (np. wokół kostek) w zaawansowanych niedoborach białka.

Po czym rozpoznać celiakię u niemowląt i małych dzieci?

Pierwsze objawy często pojawiają się po wprowadzeniu glutenu do diety (zwykle między 6. a 24. miesiącem życia), ale mogą wystąpić wcześniej lub później.

• Wzdęcia i ból brzucha po posiłkach mącznych.
• Przewlekłe, cuchnące biegunki lub przeciwnie — uporczywe zaparcia.
• Brak oczekiwanych przyrostów masy i wzrostu, ogólna „apatyczność”.
• Nadmierna drażliwość, płaczliwość, zaburzenia snu.
• Wymioty, niechęć do nowych pokarmów, wybiórczość pokarmowa.

Objawy u dzieci w wieku szkolnym i nastolatków

W tej grupie wiekowej celiakia częściej przebiega skąpoobjawowo lub z dominacją sygnałów poza jelitami.

• Nawracające bóle brzucha bez jasnej przyczyny, wzdęcia, zaparcia.
• Chudnięcie lub brak przyrostu masy mimo prawidłowego apetytu.
• Niski wzrost w porównaniu z rówieśnikami, spowolnienie tempa wzrastania.
• Przewlekłe zmęczenie, spadek formy sportowej, trudności z koncentracją w szkole.
• Anemia, częste infekcje, afty, bóle kostno-stawowe.
• Zaburzenia miesiączkowania u dziewcząt, opóźnienie dojrzewania.

Kiedy podejrzewać celiakię? Sygnały alarmowe dla rodzica

Im dłużej trwa nieleczona celiakia, tym większe ryzyko niedoborów i powikłań. Zwróć uwagę na poniższe sytuacje:

• Objawy jelitowe trwające ponad 4 tygodnie lub nawracające (biegunki, zaparcia, bóle brzucha, wzdęcia).
• Wyraźny spadek tempa wzrostu i/lub masy ciała na siatkach centylowych.
• Niedokrwistość z niedoboru żelaza o niejasnej przyczynie lub oporna na leczenie.
• Wieloukładowe sygnały: afty, wysypka pęcherzykowa, przewlekłe zmęczenie, problem z koncentracją, bóle kostno-stawowe.
• Podwyższone próby wątrobowe bez innej przyczyny.
• Nawracające złamania przy niewielkich urazach, podejrzenie obniżonej gęstości kości.

Do grup zwiększonego ryzyka należą dzieci, u których w rodzinie (krewni I stopnia) występuje celiakia oraz dzieci z innymi chorobami autoimmunologicznymi lub schorzeniami towarzyszącymi, np.:

• Cukrzyca typu 1, autoimmunologiczne choroby tarczycy (Hashimoto, Graves-Basedow), autoimmunologiczne zapalenie wątroby.
• Zespół Downa, zespół Turnera, zespół Williamsa.
• Selektywny niedobór IgA.

Co może dawać podobne objawy? Krótkie różnicowanie

Nie każde wzdęcie czy ból brzucha oznacza celiakię. Podobne dolegliwości mogą dawać:

• Nietolerancja laktozy lub fruktozy, zespół jelita nadwrażliwego (IBS).
• Alergia na białka mleka krowiego lub pszenicy (inny mechanizm niż celiakia).
• Nieswoiste zapalne choroby jelit (choroba Leśniowskiego–Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego).
• Zakażenia przewodu pokarmowego (w tym pasożytnicze, np. Giardia).
• Niedoczynność tarczycy, inne zaburzenia endokrynologiczne.
• Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (rozpoznanie z wykluczenia po rzetelnej diagnostyce).

Dlatego kluczowa jest konsultacja lekarska i dobranie odpowiedniej ścieżki badań, a nie samodzielne eliminacje pokarmowe.

Diagnostyka celiakii u dzieci — krok po kroku

1. Wizyta u pediatry/gastroenterologa dziecięcego.

   Szczegółowy wywiad (objawy, dieta, historia rodzinna), ocena dynamiki wzrostu i masy ciała, badanie fizykalne. Lekarz zdecyduje o badaniach laboratoryjnych.

2. Badania serologiczne (z krwi) w kierunku celiakii.
   • Przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (tTG-IgA) + oznaczenie całkowitego IgA.
   • W przypadku niedoboru IgA lub u młodszych dzieci lekarz może zlecić przeciwciała w klasie IgG (tTG-IgG lub przeciw peptydom deamidowanym gliadyny, DGP-IgG).
   • Dodatkowo często ocenia się morfologię, żelazo/ferrytynę, wit. B12, kwas foliowy, próby wątrobowe, witaminę D, markery stanu zapalnego.

   Dla wiarygodności badań dziecko powinno spożywać gluten w typowej dla siebie ilości przez co najmniej kilka tygodni przed pobraniem krwi (o szczegółach decyduje lekarz).

3. Potwierdzenie rozpoznania.

   Złotym standardem bywa gastroskopia z pobraniem wycinków z dwunastnicy i ocena nasilenia uszkodzeń (np. skala Marsha). W części przypadków — zgodnie z aktualnymi wytycznymi europejskimi u dzieci — przy bardzo wysokich mianach tTG-IgA (≥10x normy) i dodatnim EMA-IgA w niezależnej próbce możliwe jest postawienie rozpoznania bez biopsji, po decyzji specjalisty i rozmowie z rodzicami.

4. Badania genetyczne HLA-DQ2/DQ8.

   Nie służą do samodzielnego rozpoznania celiakii, ale ich brak praktycznie wyklucza chorobę. Przydatne zwłaszcza w przypadkach niejednoznacznych lub gdy dziecko już przeszło na dietę bezglutenową i rozważa się tzw. prowokację glutenem.

5. Co jeśli dziecko już jest na diecie bezglutenowej?

   Nie odstawiaj i nie wprowadzaj glutenu samodzielnie. Lekarz może zaplanować kontrolowaną „prowokację” glutenem (zwykle kilka tygodni w określonej ilości), aby umożliwić wiarygodną diagnostykę — zawsze pod nadzorem specjalisty.

Co dalej po rozpoznaniu? Krótkie wprowadzenie do leczenia i życia bez glutenu

Podstawą leczenia celiakii jest ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa. Oznacza to wyeliminowanie pszenicy (w tym orkiszu, płaskurki, kamutu), żyta i jęczmienia oraz unikanie zanieczyszczeń krzyżowych. Wiele dzieci czuje się lepiej już po kilku tygodniach, a parametry krwi i wzrastanie ulegają poprawie w kolejnych miesiącach.

Praktyczne kroki po rozpoznaniu:

• Konsultacja z dietetykiem klinicznym doświadczonym w celiakii u dzieci.
• Nauka czytania etykiet, rozpoznawania ukrytego glutenu i zapobiegania zanieczyszczeniom (osobne przybory, tostery, deski do krojenia).
• Ustalenie zasad w przedszkolu/szkole (posiłki, wycieczki, zajęcia kulinarne), edukacja opiekunów.
• Monitorowanie niedoborów i wzrastania, kontrolne wizyty i badania zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Włączenie certyfikowanego, bezglutenowego owsa wyłącznie po konsultacji i pod kontrolą objawów/lab.

Najczęstsze mity o celiakii u dzieci

• „Celiakia to alergia na gluten.” Nie. To choroba autoimmunologiczna z trwałym uszkadzaniem śluzówki jelita cienkiego.
• „Dziecko wyrośnie.” Celiakia nie mija z wiekiem — jedynie dieta bezglutenowa kontroluje chorobę.
• „Trochę glutenu nie zaszkodzi.” Nawet niewielkie ilości mogą utrzymywać stan zapalny i szkodzić jelitom.
• „Skoro czuje się lepiej bez glutenu, diagnoza niepotrzebna.” Brak formalnego rozpoznania utrudnia późniejsze leczenie, monitorowanie i uzyskanie wsparcia (np. w szkole). Poza tym podobne objawy mogą mieć inne choroby.
• „Wystarczy jeden rodzaj przeciwciał z krwi.” Interpretacja badań wymaga znajomości klas immunoglobulin, wieku, norm i często — potwierdzenia endoskopowego; to decyzja lekarza.

FAQ: Najczęstsze pytania rodziców

Kiedy wykonać badania w kierunku celiakii?

Gdy objawy trwają lub nawracają, gdy dziecko nie rośnie zgodnie z normami, przy niedokrwistości, aftach, wysypce typu DH lub gdy należy do grupy ryzyka (celiakia w rodzinie, cukrzyca typu 1, choroby tarczycy).

Czy można zacząć dietę bezglutenową przed badaniami?

Nie. Najpierw wykonaj badania po konsultacji z lekarzem. Eliminacja glutenu może unieczynnić testy i utrudnić diagnozę.

Czy karmienie piersią „chroni” przed celiakią?

Karmienie piersią ma liczne korzyści zdrowotne, ale nie zapobiega celiakii u dziecka predysponowanego genetycznie. Choroba może ujawnić się w różnym wieku.

Co jeśli wyniki krwi są ujemne, a objawy trwają?

Lekarz może poszerzyć diagnostykę (np. inne przeciwciała, ocenę całkowitego IgA, endoskopię, badania w kierunku innych schorzeń). Ujemny wynik nie zawsze wyklucza celiakię.

Czy owies jest dozwolony?

Możliwy jest certyfikowany bezglutenowy owies, ale decyzję o jego włączeniu podejmuje się indywidualnie, zwykle po ustabilizowaniu choroby.

Jak przygotować się do wizyty u lekarza?

• Przygotuj listę objawów (od kiedy, jak często, co je nasila/łagodzi).
• Zanotuj typowe posiłki dziecka i ewentualne eliminacje z diety.
• Weź książeczkę zdrowia z siatkami centylowymi i ostatnimi badaniami.
• Sprawdź, czy w rodzinie ktoś choruje na celiakię lub choroby autoimmunologiczne.

Podsumowanie: jak rozpoznać objawy celiakii u dziecka

„Klasyczna” celiakia u dziecka to nie tylko biegunki i ból brzucha. Równie istotne są sygnały poza jelitami: słabe przyrosty masy i wzrostu, anemia, afty, problemy ze szkliwem, zmęczenie, wysypka typu DH. Jeśli objawy trwają lub nawracają, zwłaszcza gdy w rodzinie jest celiakia lub inne choroby autoimmunologiczne, warto porozmawiać z lekarzem o badaniach w kierunku celiakii.

Pamiętaj: nie zaczynaj diety bezglutenowej przed diagnostyką. Dobrze postawione rozpoznanie otwiera drogę do właściwego leczenia i poprawy jakości życia dziecka — często już w ciągu kilku tygodni od wdrożenia zaleceń.