Czym jest zapalenie ucha u dziecka?

„Zapalenie ucha” to potoczna nazwa grupy infekcji obejmujących różne części ucha. U dzieci najczęstsze jest ostre zapalenie ucha środkowego (AOM) – stan zapalny przestrzeni za błoną bębenkową, zwykle po przeziębieniu. Występują też:

• Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME) – płyn za błoną bębenkową bez typowego bólu i gorączki; częstsze po AOM lub infekcjach nosa.
• Zapalenie ucha zewnętrznego („ucho pływaka”) – stan zapalny przewodu słuchowego zewnętrznego, często po kontakcie z wodą lub mikrourazach skóry.
• Rzadko: zapalenia struktur ucha wewnętrznego (np. błędnika) i powikłania okoliczne.

Znajomość różnic w objawach pomaga szybciej rozpoznać problem i zdecydować, kiedy trzeba pilnie zgłosić się do lekarza.

Dlaczego dzieci chorują częściej?

Dzieci, zwłaszcza do 5. roku życia, mają anatomiczne i immunologiczne uwarunkowania sprzyjające zapaleniom ucha:

• Krótka i pozioma trąbka słuchowa (Eustachiusza) – łatwiej ulega obrzękowi i zablokowaniu podczas kataru, co zatrzymuje wydzielinę za błoną bębenkową.
• Dojrzewający układ odpornościowy – słabsza odpowiedź na typowe patogeny.
• Czynniki ryzyka: żłobek/przedszkole, bierne palenie, częste infekcje nosa i gardła, karmienie butelką w pozycji leżącej, długie używanie smoczka, alergia, przerost trzeciego migdałka, jesienno‑zimowy sezon infekcyjny, genetyczna skłonność.

Najczęstsze objawy zapalenia ucha

Objawy mogą być różne w zależności od wieku dziecka i typu zapalenia. Poniżej lista sygnałów, na które warto zwrócić uwagę.

Objawy ogólne i miejscowe

• Ból ucha – często nagły i silny, nasilający się w nocy lub przy leżeniu na chorym uchu.
• Gorączka – zwykle w ostrym zapaleniu ucha środkowego; bywa wysoka.
• Drażliwość, płaczliwość, szczególnie u młodszych dzieci.
• Sięganie/rwanie za ucho, pocieranie ucha – sygnał dyskomfortu, choć nie zawsze oznacza infekcję.
• Problemy ze snem, wybudzanie się z płaczem.
• Gorszy apetyt, niechęć do ssania (ssanie i połykanie zwiększa ciśnienie w uchu środkowym i nasila ból).
• Wydzielina z ucha (ropna, śluzowa, czasem z domieszką krwi) – może świadczyć o pęknięciu błony bębenkowej lub zapaleniu ucha zewnętrznego.
• Uczucie pełności w uchu, niedosłuch, proszenie o powtórzenie, zbyt głośne mówienie, podkręcanie głośności telewizora.
• Nieprzyjemny zapach z ucha – częstszy przy zapaleniu ucha zewnętrznego.
• Objawy towarzyszące infekcji górnych dróg oddechowych: katar, kaszel, ból gardła.
• Rzadziej: zawroty głowy, zaburzenia równowagi (wymagają pilnej konsultacji).

Różnice objawów w zależności od typu zapalenia

Ostre zapalenie ucha środkowego (AOM)

• Nagły, nasilający się bólem ucha, często po 1–3 dniach kataru/infekcji.
• Gorączka, czasem ogólne złe samopoczucie.
• Przejściowe pogorszenie słuchu, wrażenie „przytkania” ucha.
• Możliwa wydzielina z ucha i nagła ulga w bólu przy pęknięciu błony bębenkowej.

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME)

• Zwykle brak bólu i gorączki.
• Niedosłuch przewodzeniowy – dziecko prosi o powtórzenie, mówi głośniej, gorzej reaguje na ciche dźwięki.
• U młodszych dzieci: opóźniony rozwój mowy, niewyraźna artykulacja.
• „Przytkanie”, kliknięcia lub trzaski przy połykaniu.

Zapalenie ucha zewnętrznego

• Ból przy dotyku małżowiny i ciągnięciu za ucho, ból nasila żucie.
• Świąd przewodu słuchowego, uczucie „pełnego ucha”.
• Wydzielina i czasem nieprzyjemny zapach z ucha.
• Mniejsze znaczenie objawów infekcji nosa; często po pływaniu lub manipulacji patyczkami.

Jak rozpoznać objawy u niemowląt

U niemowląt objawy bywają mało swoiste. Zwróć uwagę na:

• Trudny do ukojenia płacz, szczególnie nasilający się przy leżeniu.
• Pocieranie policzka lub ucha, kręcenie głową.
• Problemy z karmieniem, częste odrywanie się od piersi/butelki.
• Gorączkę lub stan podgorączkowy.
• Senność lub przeciwnie – niepokój i krótkie drzemki.
• Zmiany w reakcji na dźwięki – brak odwracania głowy, brak strachu na głośne dźwięki.

Pamiętaj: samo ciągnięcie za ucho może też oznaczać ząbkowanie lub ból gardła, ale jeśli towarzyszy mu gorączka, wyraźny dyskomfort lub wydzielina – skontaktuj się z lekarzem.

Jak ocenić sytuację w domu

• Zmierz temperaturę i zanotuj najwyższą wartość, czas trwania gorączki, reakcję na leki przeciwgorączkowe.
• Oceń ból – u starszych dzieci w skali 0–10; u młodszych obserwuj zachowanie, spokój/sen.
• Obserwuj wydzielinę – barwę, ilość, czy pojawia się nagła ulga w bólu (możliwa perforacja błony).
• Sprawdź towarzyszące objawy – katar, kaszel, ból gardła, wymioty, biegunka.
• Nie zaglądaj głęboko do ucha i nie używaj patyczków – możesz pogorszyć stan.
• W razie wątpliwości zrób zdjęcia wydzieliny (dla lekarza) i zapisz czas początku objawów.

Kiedy do lekarza – sygnały alarmowe

Pilnie (jeszcze dziś lub na SOR), jeśli występuje którekolwiek z poniższych:

• Dziecko poniżej 6. miesiąca życia z gorączką lub wyraźnym bólem ucha.
• Bardzo silny ból utrzymujący się >24 godziny lub nieustępujący po lekach przeciwbólowych.
• Wysoka gorączka (≥39,5°C), zwłaszcza z dreszczami lub złym stanem ogólnym.
• Wydzielina ropna/krwista z ucha, znaczny obrzęk i zaczerwienienie małżowiny lub skóry za uchem.
• Obrzęk, bolesność i odstawanie ucha oraz tkliwość za uchem (ryzyko zapalenia wyrostka sutkowatego).
• Silne zawroty głowy, sztywność karku, światłowstręt, nadmierna senność/ospalność, drgawki.
• Nagłe osłabienie mięśni twarzy (asymetria uśmiechu, trudność w domknięciu oka).
• Obustronne objawy u dziecka poniżej 2 lat.

W ciągu 24–48 godzin:

• Umiarkowane objawy bólu/gorączki, które utrzymują się ≥48–72 godziny lub nawracają.
• Podejrzenie pęknięcia błony bębenkowej (wydzielina i nagła ulga w bólu).
• Wysiękowe zapalenie ucha z utrzymującym się niedosłuchem przez >3 tygodnie.
• Nawracające epizody zapalenia ucha lub wątpliwości co do słuchu i rozwoju mowy.

Jak lekarz rozpoznaje zapalenie ucha

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu otoskopowym. Pediatra lub laryngolog ocenia wygląd błony bębenkowej (barwa, pozycja, ruchomość, obecność płynu). Mogą zostać wykonane:

• Otoskopia pneumatyczna – sprawdza ruchomość błony (pomaga odróżnić OME od AOM).
• Tympanometria – obiektywny pomiar obecności płynu w uchu środkowym.
• Badanie słuchu (audiometria, otoemisje akustyczne) – jeśli niedosłuch się utrzymuje.

Wymazy z ucha wykonuje się rzadko, głównie przy wydzielinie, ciężkim lub nawracającym przebiegu.

Co dalej? Postępowanie i ulga w bólu

Wielu rodziców pyta, czy każde zapalenie ucha wymaga antybiotyku. Nie zawsze. Decyzja zależy od wieku, ciężkości objawów i obrazu otoskopowego.

Ulga w bólu (zawsze istotna)

• Leki przeciwbólowe/przeciwgorączkowe (paracetamol, ibuprofen) zgodnie z masą ciała i zaleceniami lekarza/ulotką.
• Ciepły okład na okolicę ucha może doraźnie zmniejszyć ból.
• Nawodnienie i odpoczynek; pozycja półsiedząca może przynieść ulgę.

Nie podawaj dzieciom aspiryny. Nie wkraplaj olejków, alkoholu, czosnku czy innych domowych mieszanek do ucha – to może zaszkodzić, zwłaszcza przy niewidocznej perforacji błony.

Antybiotyk czy obserwacja?

• Antybiotyk bywa zalecany m.in. u dzieci najmłodszych, przy ciężkich objawach (wysoka gorączka, silny ból), obustronnym AOM u maluchów, oraz przy wydzielinie z ucha (perforacja).
• W łagodniejszych przypadkach u starszych dzieci lekarz może rekomendować uważną obserwację 24–48 godzin z leczeniem objawowym. Jeśli brak poprawy lub pogorszenie – konieczna jest ponowna ocena.
• Przy zapaleniach ucha zewnętrznego stosuje się zwykle miejscowe krople (przeciwzapalne/antyseptyczne/antybiotykowe) dobrane przez lekarza oraz higienę przewodu słuchowego.
• Wysiękowe zapalenie ucha najczęściej wymaga obserwacji; antybiotyki i leki obkurczające błonę śluzową nosa zwykle nie skracają czasu trwania wysięku.

Jeśli pękła błona bębenkowa

• Może pojawić się ropna/krwista wydzielina i nagła ulga w bólu.
• Ucho należy chronić przed wodą do czasu wygojenia; lekarz może zalecić odpowiednie krople.
• Konieczna jest kontrolna otoskopia, aby ocenić gojenie.

Możliwe powikłania – na co uważać

Większość przypadków przebiega bez powikłań. Jednak nieleczone lub ciężkie zapalenia mogą prowadzić do:

• Zapalenia wyrostka sutkowatego (obrzęk, ból i tkliwość za uchem, odstawanie małżowiny).
• Przewlekłego wysięku i niedosłuchu, co może wpływać na rozwój mowy i naukę.
• Zapalenia błędnika (zawroty głowy, nudności, zaburzenia równowagi).
• Porażenia nerwu twarzowego, rzadko zakażeń wewnątrzczaszkowych (zapalenie opon mózgowo‑rdzeniowych, ropnie).
• Przewlekłych perforacji lub perlaków (cholesteatoma) – wymagają opieki laryngologicznej.

Profilaktyka zapalenia ucha

• Szczepienia – przeciw pneumokokom, Hib i grypie sezonowej zmniejszają ryzyko niektórych epizodów i powikłań.
• Karmienie piersią (co najmniej 3–6 mies.) i unikanie karmienia butelką na płasko.
• Ograniczenie smoczka po 6. m.ż. (u niektórych dzieci zmniejsza ryzyko AOM).
• Unikanie dymu tytoniowego – bierne palenie zwiększa ryzyko infekcji ucha.
• Leczenie alergii i korekta czynników anatomicznych (np. przerost trzeciego migdałka) po konsultacji z laryngologiem.
• Higiena rąk, wietrzenie i nawilżanie pomieszczeń w sezonie infekcyjnym.
• Przy skłonności do zapalenia ucha zewnętrznego: osuszanie uszu po kąpieli/basenie, unikanie patyczków, ewentualnie zatyczki pływackie po konsultacji.
• Podróże samolotem podczas kataru: picie/karmienie przy starcie i lądowaniu, starszaki – żucie gumy/ssanie cukierka; rozważ odroczenie lotu w ostrym AOM.

FAQ – najczęstsze pytania rodziców

Czy ciągnięcie za ucho zawsze oznacza zapalenie?

Nie. To częsty odruch przy ząbkowaniu, zmęczeniu czy podrażnieniu skóry. Jeśli jednak towarzyszy mu gorączka, ból, wydzielina lub objawy infekcji – skontaktuj się z lekarzem.

Czy z zapaleniem ucha można iść na basen?

W ostrym zapaleniu ucha środkowego – nie. Przy zapaleniu ucha zewnętrznego do czasu wyleczenia również należy unikać moczenia ucha. Po wygojeniu można wrócić do pływania, dbając o profilaktykę.

Czy basen powoduje zapalenie ucha?

Może sprzyjać zapaleniu ucha zewnętrznego („ucho pływaka”), ale nie jest typową przyczyną zapalenia ucha środkowego, które najczęściej wynika z infekcji nosa i gardła.

Czy można wkraplać do ucha oliwę, czosnek lub spirytus?

Nie. Domowe mikstury mogą podrażniać i są niebezpieczne przy niewidocznej perforacji błony bębenkowej. Stosuj wyłącznie preparaty zalecone przez lekarza.

Kiedy dziecko może wrócić do żłobka/przedszkola?

Gdy minie gorączka (≥24 godz.), ból jest opanowany, a dziecko ma dobry stan ogólny. Jeśli otrzymuje antybiotyk, zwykle po 24 godzinach terapii i wyraźnej poprawie.

Moje dziecko często choruje na ucho. Co dalej?

Skonsultuj się z pediatrą/laryngologiem. Rozważa się badanie słuchu, ocenę trzeciego migdałka, czynniki alergiczne i – u wybranych – dreny wentylacyjne (szczególnie przy nawracających AOM i utrwalonym wysięku/niedosłuchu).

Czy ból ucha może nasilać się w nocy?

Tak. Pozycja leżąca zwiększa ciśnienie w uchu środkowym, co nasila ból. Pomocna bywa pozycja półsiedząca oraz właściwie dobrane leki przeciwbólowe.

Czy każda gorączka z katarem u małego dziecka to zapalenie ucha?

Nie. To częsty scenariusz infekcji wirusowej bez zajęcia ucha. Jeśli jednak pojawia się silny ból ucha, wydzielina lub gorączka utrzymuje się mimo leczenia objawowego – wskazana jest ocena lekarska.

Podsumowanie

Zapalenie ucha u dziecka to częsta dolegliwość, która zazwyczaj mija bez powikłań, ale wymaga czujności. Kluczowe sygnały to ból ucha, gorączka, wydzielina i pogorszenie słuchu, szczególnie po niedawnej infekcji górnych dróg oddechowych. U niemowląt objawy bywają niespecyficzne – dlatego warto obserwować zmiany w zachowaniu, karmieniu i śnie. Szybka konsultacja jest konieczna przy silnym bólu, wysokiej gorączce, wydzielinie, obrzęku za uchem oraz jeśli objawy nie ustępują po 48–72 godzinach.

Dbaj o profilaktykę – szczepienia, karmienie piersią, higienę, unikanie dymu tytoniowego i właściwą opiekę nad nosem i uszami. W razie wątpliwości – lepiej zapytać lekarza, niż ryzykować przeoczenie powikłań. Wczesna reakcja to mniejszy ból i szybszy powrót do zdrowia.